Hinggil sa Pakikipagkapwa o ang Ilang Aral na Dapat Matutunan ng Tao sa Mundong ito

1. Sa payak na pakahulugan, ang pakikipagkapwa ay ang paraan ng pakikisalamuha sa ibang tao (at sa ibang nilalang). Ang batayan nito ay mag-iiba lamang ayon sa mga paniniwala at mga saloobin ng isang indibidwal na hinubog ng mga institusyong panlipunan.

2. Isang karaniwang bagay lamang para sa isang normal na tao ang pakikipagkapwa. Ito marahil ang dahilan kung bakit hindi ito pinag-iisipan pa ng maraming tao sa mundong ibabaw.

3. Hindi alam ng karamihan na ang halaga ng pag-iral sa mundong ibabaw ay nakasalalay lamang sa kanilang pakikipagkapwa. Ang buong akala ng marami, ang yaman, dangal at talino ang sukatan ng halaga ng pag-iral kung kaya mas pinahahalagahan nila ang pagkamit sa mga ganoong bagay.

4. Ang mabuting pakikipagkapwa ay iyong pakikisalamuha sa ibang tao nang may buong paggalang at walang halong pagkukunwari. Ang akala ng iba, kapag mahusay sa pakikipagplastikan (gaya nang sa ginagawa ng maraming pulitiko) ay mabuting pakikipagkapwa na.

5. Ang pakikipagkapwa ay nagkakaroon ng iba’t ibang anggulo para sa iba’t ibang tao. Hinahati din ito ng marami sa iba’t ibang kategorya at antas. Hindi malay ang marami sa atin na ang mga bagay na gaya ng pakikipagkaibigan, ugnayan ng magkakapamilya, relasyon ng mag-asawa, ugnayan ng magkakatrabaho, pakikitungo sa mga pulubi, pakikisalamuha sa mga kaklase, pakikitungo sa mga kalaro at iba pang uri ng relasyon ay iba’t ibang mukha lamang ng pakikipagkapwa.

6. Naniniwala ako na ang paghubog sa pakikipagkapwa ng tao ang malaking dahilan ng pag-iral ng tao sa mundong ibabaw. Ito marahil ang dahilan kung bakit may iba’t ibang mukha ang pakikipagkapwa. Nais marahil ng Dakilang Tagapaglikha (kung ibabatay sa pananaw panrelihiyon) na matuklasan ng tao na siya bilang indibidwal ay hindi kaiba sa tao bilang isang kolektibong nilalang.

7. Sa ganang akin, ang mabuting pakikipagkapwa ay nakaugat sa malalim na pag-unawa sa kapwa tao at tauspusong pagsisikap na maitransporma ang pag-unawang iyon sa pakikitungo na makakapag-ambag sa pag-unlad ng kapwa tao. Kung gayon, ayon sa pananaw kong ito, isang espiritwal na bagay ang pakikipagkapwa at hindi lamang payak na usapin ng inter-aksyon sa ibang tao.

8. Naniniwala ako na sadyang espiritwal na bagay nga ang pakikipagkapwa. Ito marahil ang dahilan kung bakit may mga uri ng pakikipagkapwa na itinuturing natin bilang banal. Ito rin marahil ang esensya ng tinuran ng Dakilang Guro ng sangkatauhan na dapat “Mahalin mo ang iyong kapwa kagaya nang sa pagmamahal mo sa iyong sarili”.

9. Sa tahanan unang nahuhubog ang karanasan sa pakikipagkapwa. Napakahalagang tungkulin kung gayon ang pagiging isang magulang at isang napakahalagang institusyon kung gayon ang pamilya.

Ang ugnayan sa loob ng isang pamilya ang unang batayan ng isang tao kung ano ang mabuti (o hindi mabuting) pakikipagkapwa. Madalas ang mga magulang ang nagtuturo nito (lantaran man o hindi) sa pamamagitan ng kanilang mga kilos, paraan ng pananalita at paraan ng pakikitungo sa mga anak, ibang kapamilya at sa ibang tao.

Marahil ang katagang “ang tahanan ang unang paaralan ng bata at ang mga magulang ang unang guro” ay tumutukoy talaga sa “pag-aaral” sa konteksto ng pag-aaral sa pakikipagkapwa. Sa ngayon kasi, mas binibigyang-diin ng maraming magulang ang usapin ng pag-aaral sa konteksto ng akademikong pakahulugan nito.

10. Sa pagitan ng mag-asawa (na itinuturing na banal ang pagkakabuo), sadyang isang mahalagang bagay ang mabuting pakikipagkapwa. Sa tingin ko, sa panahon natin ngayon, marami ang sumasablay pagdating dito. Malamang dulot ito ng kakulangan ng pag-unawa at pagtanggap sa pagiging banal ng relasyong mag-asawa. At marahil nagiging balakid sa pag-unawa nito ang pagiging abala ng karamihan sa trabaho (o pagiging abala sa bisyo para sa iba).

Siyempre pa, malaking hadlang din sa pag-unawa kapagka ang dahilan ng pag-aasawa ay sadyang hindi ayon sa pakikipagkapwang ibinunga ng pag-ibig kundi iyong ibinunga lamang ng paghahangad ng mga bagay na materyal at makamundo.

11. Sa pagitan ng anak at magulang, nararapat ding may maayos na pakikipagkapwa. Ang mabuting pakikipagkapwa ng magulang sa anak marahil ang siyang pinakamalaking bagay na maaaring maipamana niya. At marahil ang mabuting pakikipagkapwa ng anak sa kanyang magulang ang siyang pinakamasayang alaala na maaari niyang maipabaon sa kanyang mga magulang.

12. Sa ugnayan ng mga magkakaibigan, ang mabuting pakikipagkapwa ang siyang batayan ng mga pagkakaibigang tumatagal at lalong nagiging makulay sa pagdaan ng panahon. At sa pagkakaibigang ganito, ang mabuting pakikipagkapwa ay hindi lamang nagmumula sa isang panig kundi sa lahat ng panig na kasangkot.

13. Sa panahon natin ngayon, bibihira na lamang makasalamuha ang mga taong may tunay na mabuting pakikipagkapwa. Kadalasan kasi, ang pakikipagkapwa ngayon ay natatabingan ng mga birang at pagbabalatkayo. Ang kadalasang makakadaupang-palad mo ngayon sa pakikipagkapwa ay ang mga pagkukunwari ng ibang tao at hindi ang mga tunay nilang saloobin. Tila ba ang marami ay natatakot na ipakita ang tunay nilang mukha nang walang kahit katiting na pagkukunwari.

14. Anumang kategorya at antas ng pakikisalamuha sa ibang tao, nararapat sikapin ng isang tao na maisagawa ang mabuting pakikipagkapwa. Dapat maunawaan ng tao na ang mabuting pakikipagkapwa ang daan tungo sa kanyang pag-unlad bilang tao sa mundong ito. Dapat tanggapin ng tao na ang mabuting pakikipagkapwa ang pangunahing esensya ng kanyang pag-iral sa mundong ito sapagkat ang tao bilang indibidwal ay hindi kaiba sa tao bilang kolektibong nilalang.

15. Ang mabuting pakikipagkapwa ay hindi isinasagawa upang mapuri ng iba. At lalong hindi isinasagawa ang mabuting pakikipagkapwa upang makatanggap ng gantimpala o anumang biyaya.

16. Sa lumang mga aral ng sangkatauhan, may apat na mga utos tungo sa mabuting pakikipagkapwa.
a. Pakainin ang mga nagugutom b. Painumin ang mga nauuhaw c. Damitan ang walang damit. d. Ilibing ang patay.

Tila napakapayak lamang ang mga utos na ito. Subalit alam nating lahat na malamang, iilan lamang sa ating mundo ngayon ang nagampanan ang mga tungkuling ito nang buong puso.

17. Susi sa mabuting pakikipagkapwa ang pagnanais na maging mabuti sa kapwa. Madalas, sa ating pakikipagkapwa, nais nating maging mabuti muna sa atin ang ibang tao bago tayo maging mabuti sa kanila. O kaya naman para sa ibang tao na nag-aakalang sila ang sentro ng mundo, dapat ang lahat ay maging mabuti sa kanila kahit na ano pa ang gawin nila. May mga tao naman na dahil sa kanilang disbentaheng kalagayan, iniisip na nila na obligasyon ng ibang tao na maging mabuti sa kanila. Mayroon namang iba na dahil sa kanilang bentaheng kalagayan, iniisip nila na karapatan nila na maging mabuti lamang sa piling mga pagkakataon at sa mga tao lamang na malapit sa kanila.

18. Ang mabuting pakikipagkapwa ang isa sa mga pangunahing aral na binigyang diin ng mga Dakilang Guro ng sangkatauhan.

19. Isang malaking kabalintunaan na habang umuunlad ang teknolohiyang may kinalaman sa transportasyon at komunikasyon, ay lalo yatang hindi na marunong sa mabuting pakikipagkapwa ang maraming tao.

20. Sa unang tatlong dekada ko sa mundong ibabaw (kung sakaling ito man ang una kong pag-iral sa mundong ito), marahil hindi pa rin lubos ang aking pagkaunawa hinggil sa tunay na diwa ng pakikipagkapwa. Subalit umaasa ako na sa pamamagitan ng mga kagaya nitong paghahakahaka ay unti-unting akong mahubog tungo sa pagiging isang mabuting kapwa sa lahat nang walang pagtatangi sa kulay, lahi, kalagayan, kasarian at paniniwala ng iba.

Anijun Mudan-udan
Habang umiinom ng mahiwagang salabat na tinimpla ng aking Gagawen
Apat na araw bago ang kaarawan ni Ang Nagliliwanag

Mga Palapalagay atbp Hinggil sa Dagling Baha sa Cagayan de Oro at Iligan

Mga Palapalagay atbp Hinggil sa Dagling Baha sa Cagayan de Oro at Iligan

1. Marami ngayon ang nagtatanong kung bakit nangyari ang dagling pagbaha sa Cagayan de Oro at Iligan. At simple lamang ang sagot dito – dahil walang mga puno na pipigil sa tubig.

At bakit walang mga puno? Simpleng muli ang sagot – dahil pinagpuputol ang mga puno.

Bakit pinagpuputol ang mga puno? Dito may iba’t ibang anggulo ang mga sagot subalit kung susumahin ay parepareho lamang.

Katwiran ng mga may-ari ng kompanya sa pagtotroso – para makatulong sa ekonomiya. Malaki ang kikitain ng pamahalaan sa mga buwis na ibabayad nila at makapagbibigay pa ng hanapbuhay sa mga tao. Mabubuksan pa anila ang iba’t ibang lugar sa pamamagitan ng paggawa ng mga daan kung kaya hindi maiiwang nakatiwangwang ang mga lupa.

Katwiran ng mga may-ari ng plantasyon – para makatulong sa ekonomiya. Malaki ang kikitain ng pamahalaan sa mga buwis na ibabayad nila. Mabibigyan pa ng hanapbuhay ang maraming tao. At magagamit ang mga lupang nakatiwangwang at nagiging gubatan lamang.

Katwiran nito lamang ng mga may-ari ng mga subdibisyon – para makatulong sa ekonomiya. Malaki ang buwis na kikitain ng pamahalaan sa mga buwis na ibabayad nila. Mabibigyan pa ng hanapbuhay ang kagaya ng mga karpintero at mason. Makakatulong pa umano sila sa suliranin sa pabahay.

Katwiran ng mga may-ari ng kompanya ng pagmimina – para makatulong sa ekonomiya. Malaki ang kikitain ng pamahalaan sa mga buwis na ibabayad nila. Mabibigyan pa daw ng hanapbuhay ang mga tao. At mapagkakakitaan ang mineral na nakaimbak lamang sa ilalim ng lupa.

Katwiran ng mga maliliit na magtotroso na binansagang mga iligal na magtotroso (dahil ang malalakihan lamang ang ligal?), upang may ipalamon sa pamilya. Magkakaroon pa umano sila ng hanapbuhay kaysa sa maging mga magnanakaw, tulisan o di kaya’y pulubi.

2. Lahat na kasangkot sa pagpuputol ng mga puno ay makatwiran sa kanilang sariling pananaw. Silang lahat ay namamarali na ang kanilang ginagawa ay para sa kabutihan ng nakararami.

Subalit ang kalikasan ay bulag sa ganoong uri ng pagdadahilan. Sa lohika ng kalikasan, simple lamang ang mga bagay. Kapag pinagpuputol ang maraming puno, hahayaan ng kalikasan na magkaroon ng mga pagbaha.

Hindi kinokonsidera ng kalikasan kung malaki ang kinita na buwis ng pamahalaan. Hindi alintana ng kalikasan kung marami ang nagkaroon ng trabaho. Hindi rin kinokonsidera ng kalikasan kung naiwasang maging magnanakaw, tulisan o di kaya’y pulubi ng ibang tao.

3. Ngayong nagkakatanungan kung sino ang dapat na sisihin sa pagbaha, marami kaagad ang nakaturo sa mga iligal na magtotroso. Hindi yata maunawaan ng ibang tao ang simpleng lohika ng kalikasan na maging ligal man o iligal ang pagtotroso o pagpuputol ng puno ay pareho lamang itong magbubunga ng baha.

Syempre, iwas pusoy ngayon ang mga kompanya ng pagtotroso na malawakang namutol ng puno noon sa mga karatig lalawigan kung saan nagmumula ang katubigan na rumagasa papunta sa Cagayan de Oro at Iligan. Sa malamang ang mga may-ari ng mga kompanyang iyon ay nasa ibang bansa na ngayon upang magpakasaya sa kayamanang naipundar ng kanilang pagtotroso.

Iwas pusoy din malamang ang mga may-ari ng malalaking subdibisyon sa paligid ng mga lungsod na nabanggit. Gayundin din ang mga may-ari ng minahan (maliliit man o malalaki). Malamang ay mangingibang-bansa din sila upang hindi mapagdiskitahan.

Iwas pusoy din malamang ang mga may-ari ng malalaking plantasyon sa mga karatig lalawigan. Marahil ikakatwiran nila na matagal na silang may plantasyon at ngayon lang naman nangyari ang ganoong pagbaha. Ang hindi nila aaminin ay ang katotohanang kahit ang paanan ng kabundukan ng Kitanglad ay kanila nang binabalatan upang pagtamnan.

Ang hindi lamang makakaiwas pusoy ay ang maliliit na mga magtotroso dahil wala silang tagapagsalita na magtatanggol sa kanila sa midya. At dahil hindi kumikita ng buwis ang pamahalaan mula sa kanila.

4. Sadyang nakapanlulumo ang nangyaring trahedya sa Cagayan de Oro at Iligan. Sa mga may napinsalang ari-arian at sa mga nawalan ng mahal sa buhay, malamang hindi nila mailarawan ang saklap ng kanilang sinapit. At para sa iba, ito ay pinagmumulan ng galit na hindi rin malaman kung kanino itutuon kung kaya nagtatanong sila kung sino ang dapat managot. Ito marahil ang dahilan kung bakit mabilis ang mga daliri ng iba na ituro ang iligal na mga magtotroso. Ayaw malamang ng ibang may pananagutan na sila ang mapagbuntunan ng sisi at galit ng taumbayan.

5. Ngunit katulad ng nauna nang mga trahedyang kagaya nito, madali lamang itong masasapawan ng ibang isyu sa susunod na mga araw. Kapag may bagong pagkakaabalan na ang masmidya, mawawala na ito sa pangunahing mga usapin. At katulad ng mga naunang trahedya, tanging ang mga naging direktang biktima na lamang ang makakaalala nito.

A, sadyang napakarupok ng alaala ng bayang ito. Pinatunayan na ito ng mga trahedyang kagaya ng pagguho noon sa Cherry Hills Subdivision, ng pagbaha noong bagyong Ondoy at Milenyo, mga malawakang pagguho noon sa Quezon at iba pang nasa paanan ng Sierra Madre, mga pagguho sa Benguet, dagling baha sa Ormoc at marami pang iba na nilimot na ng marami.

Ang pinakamalungkot sa lahat ay hanggang ngayon hindi pa rin tumatalab sa isip ng marami ang aral na nais iparating ng mga trahedyang ito. Na dapat nating pangalagaan ang kalikasan upang alagaan tayo nito. Na dapat magtanim ng puno, magtanim ng mga puno, magtanim ng maraming puno!

6. Hindi kailangan ang pamahalaan upang maunawaan natin na kailangan magtanim tayo ng puno at lalong hindi kailangan ang pamahalaan upang maisagawa natin ito. Bagaman ang pamahalaan, bilang resulta ng ating kolektibong ekspresyon, ay nararapat talaga na mangunguna sa pagtitiyak ng kaligtasan ng kanyang mamamayan.

Hindi rin natin kailangan pa ng marami pang trahedyang kagaya ng nangyari sa Cagayan de oro at Iligan upang maunawaan na dapat ngayon mismo ay magsasagawa tayo ng pagtatanim ng mga puno.

Hindi rin natin kailangan pa ng bagong trahedya upang maunawaan na dapat kontrolin ang pagpapalawak ng mga plantasyon at kung maaari ay kumpiskahin ang mga lupain nila na nararapat sana ay bahagi ng gubat o nararapat na pagtamnan lamang ng mga puno at gawing gubat muli.

Hindi rin natin kailangan pa ng mas malakas na pagbaha upang mapagtanto na nararapat itigil nang tuluyan ang anumang uri ng pagtotroso. At hindi natin kailangan pa dito ng depinisyon kung ano ang ligal at iligal.

Hindi na rin natin kailangan pa na magkaroon ng malawakang pagkasira sa ari-arian at pagkalagas ng buhay upang maisip na dapat itigil ang lahat na uri ng pagmimina sapagkat nakakasira ito sa kalikasan.

7. A, simple lamang talaga ang lohika ng kalikasan. Subalit dahil ang lohika ng tao ay nakasalalay sa sinasabi niyang pag-unlad, mauudyukan pa rin ang pamahalaan ng tao na payagan ang pagtotroso, pagmimina, pagtatayo ng subdibisyon sa kahit saan, pagpapalawak sa mga plantasyon dahil magbibigay ito sa kanya ng limpaklimpak na buwis. At syempre pa, dahil sa mga aktibidad na ito ng tao, may iilang tao na magkakamal ng limpaklimpak na kayamanan.

A, simple lamang ang lohika ng kalikasan subalit ang lohika ng tao ay kabaligtaran. Sapagkat ang tao ay hindi nag-iisip ng kabutihan ng tao bilang kolektibong katawan kundi ng kanyang kabutihan bilang indibidwal.

A, simple lamang ang lohika ng kalikasan subalit ang tao ay nagmamaangmaangan na hindi niya ito maintindihan upang matugunan ang kanyang hindi masawatang kaganiran sa mga bagay na materyal.

8. Sa katutubong mga paniniwala ng mga Higaonon, sadyang nararapat na iginagalang ang kalikasan. Kabilang sa paggalang na ito ang pangangalaga sa kalikasan upang masiguro na ang lahat na tao ay mabibigyan nito ng biyaya. Tinitingnan ito bilang isang kolektibong pananagutan ng pamayanan at kung gayon, walang sinuman ang maaaring magsagawa ng mga bagay na makakasira sa kalikasan sapagkat ang kapakanan ng nakararami ang nakataya.

Kung babalikan natin ang kasaysayan, bago pa maghariharian ang mga Kastila noon at mga kampon nila sa Hilagang Mindanao, ang mga banuwang kagaya ng Cagayan de oro at Iligan ay mga banuwang saklaw sa mga teritoryo ng mga Higaonon. Subalit magmula noong panahong makarating ang mga Kastila at mga kampon nila, kasama na ang sumunod pang mga mang-aagaw ng lupain, naitaboy mula sa mga banuwang ito ang mga Higaonon.

A, sa ngalan ng pag-unlad at sibilisasyon ay itinaboy ng mga dayuhan, mapuputi man o kayumanggi ang mga ninuno kong libu-libong taon nang naging tagapangalaga ng kagubatan ng Mindanao. At kami na kanilang mga inapo ay matatagpuan na lamang ngayon na nakakalat sa kung saan-sang lupain o kung hindi man ay sa kung saang sulok sa kabundukan ng Mindanao.

A, sa ngalan ng pag-unlad at sibilisasyon din pinagpapatay ang mga nauna sa akin na lider Higaonon sapagkat ayaw nilang papasukin ang mga kompanya ng pagtotroso at mga plantasyon sa kanilang mga lupain!

A, sa ngalan ng pag-unlad at sibilisasyon din pinagpapatay ang mga lider Higaonon na nagtanggol sa kanilang mga lupain sa pangangamkam ng mga dayuhan mapuputi man o kayumanggi.

A, sa ngalan ng pag-unlad at sibilisasyon din pinagpuputol ang mga puno.

A, sa ngalan ng pag-unlad at sibilisasyon tila pareho ang naging kapalaran ng mga Higaonon at ng mga puno. Hindi talaga magiging magkalayo ang kapalaran ng tagapangalaga at ang kanyang inaalagaan sapagkat tanggap nila na sila ay iisa.

Anijun Mudan-udan
Tagkabantuwa su sakuru hi Dalanong, Pito aldaw maipes su kagsagad hi kayamat ta aldaw

Ang Pag-asa ni Maypag-asa o Kung Paano Babasahin ng Isang Katutubo si Andres Bonifacio

Ang Pag-asa ni Maypag-asa o Kung Paano Babasahin ng Isang Katutubo si Andres Bonifacio

1. Sa murang isipan ko noon ay hindi ko maisiksik kung papaano naghatid ng pag-asa ang taong mas kilala ng maraming bata bilang taong nakatayo na may hawak na itak na handang ipanghalibas at parang sumisigaw. Matagal na panahon din ang lumipas bago ko nalaman ang tunay na kahalagahan niya sa kasaysayan ng bansang pinangalanang Las Islas Felipinas ng mga banyaga (ang pagkagamit rito ng salitang banyaga ay yaong sa nais ipakahulugan nito sa Cebuano – masasamang tao) mula sa peninsula ng Iberia na naghasik ng lagim (kaligtasan daw sabi ng mga prayle) sa mga bayan bayan (dahil wala pang sambayanan noon sapagkat hindi pa iisa bilang bayan ang buong kapuluan) ng bansang hanggang ngayo’y tinatawag sa pangalang kolonyal nito na Pilipinas.

2. Sa malamang ang yugto ng pagkasakop ng mga Kastila sa iilang sentrong bayan noon ng kapuluan (kahit ang taong binaril sa Bagumbayan dahil sa pagiging Filibustero ay nagsabi na limitado lamang ang saklaw ng kapangyarihan noon ng mga Espanyol) ay tiningnan noon ng mga mamamayang nasakop (hindi pa Pilipino dahil sa panahong iyon pa lamang binubuo ang konsepto ng pagiging Pilipino [Filipino na ito ngayon]) bilang panahon ng kawalang pag-asa. Ito marahil ang dahilan kung bakit pinili ni Andres Bonifacio ang sagisag panulat na Maypag-asa. Sapagkat sa yugtong iyon ng kanilang kawalang pag-asa ay ninais niyang maghatid ng pag-asa sa kanyang mga kababayang tinawag niyang lahat bilang mga Tagalog (malamang wala pa silang sensus noon at mga pag-aaral kung anu-ano ang mga pangkat-etniko sa bansa o kung mayroon man ay hindi nila ito mababasa dahil nasa kamay ito ng mga prayleng Espanyol).

3. At sadyang pag-asa nga ang hatid na diwa ni Maypag-asa sa kanyang mga kababayan sa Luzon. (Dapat maging malinaw na sa Luzon lamang halos ito at hindi sa buong kapuluan. Sa ibang pulo gaya ng Mindanao, binura na sa kasaysayan ang pangalan ng mga taong naghatid ng pag-asa doon [Dahil hindi pa nasusulat ang totoong kasaysayan ng mga pulo na gaya ng Mindanao sapagkat ang sinasabing kasaysayan sa maraming aklat ay walang saysay sa mga kagaya kong katutubo dahil ang nakasulat lamang doon ay kung ano ang mga nangyari sa mga taong nangamkam ng aming mga lupain at kung paano sila nakinabang sa mga likas-yaman na libu-libong taong iningatan ng aming mga kanununuan.]).

Ang hahaba at ang dami ng mga kurukuro ko ano? Ngunit dapat talaga ganyan para maging malinaw ang konteksto ng buong artikulong ito (kung matatawag man itong artikulo).

4. Sadyang kahangahanga ang ipinamalas ni Maypag-asa sa pagbibigay pag-asa sa kanyang mga kababayan partikular sa Luzon. Sa kanyang pangunguna at pamumuno naging malakas na pwersa ang kilusang kilala natin ngayon bilang Katipunan o KKK. Sa loob ng ilang panahon, natutunang umangkop ng Katipunan sa mga kahirapang nakinita na noon ng taong binaril sa Bagumbayan na nagpayo laban sa tahasang paghihimagsik na isinulong ni Maypag-asa.

(Kung hindi mo alam kung sino ang binaril sa Bagumbayan, malamang
a.) bagsak ka sa Sibika/Makabayan/Hekasi
b.) hindi ka tagarito at nagpapanggap lamang na Filipino
c.) Filipino ka pero ayaw mo
d.) walang halaga sa iyo ang mga taong namatay upang sa panahong kagaya ngayon ay malaya kang makapagbasa ng
ganito )

5. Kagaya ng mga ninuno kong bagani, matapang din at mapamaraan si Maypag-asa at ang kanyang mga kasamahan. Kung ang taong binaril sa Bagumbayan ay nag-alala sa kahandaan ng kanyang mga kababayan sa pakikidigma, si Maypag-asa ay hindi naabala sa ganoong isipin. Bagkus, gamit ang pag-asang malamang ay naramdaman niya, tiniyak niyang maging handa ang kanyang mga kababayan sa pakikidigma. At ang siniguro niyang maging handa ay ang isipan ng kanyang mga kababayan. Marahil naisip niya na kahit pa tama ang mga pagpapalagay ng taong sa kalauna’y binaril sa Bagumbayan, hindi ibig sabihin na walang magagawa upang maigpawan ang mga balakid na kakaharapin. At iyon ay dahil naniniwala siya na may pag-asa pa at ang pag- asang iyon ay mabibigyan lamang ng malinaw na mukha kung may kikilos para bigyang pag-asa ang iba.

6. Ngunit tila sadyang batas yata ng kalikasan na kung may nagdadala ng pag-asa, mayroon namang ang misyon yata ay sugbahan ang pag-asa. At ano pa nga ba ang maaaring pagsasalarawan sa mga taong hayok sa kapangyarihan (at sa kayamanan malamang!) na nagpapatay at pumatay kay Maypag-asa (at sa kapatid niya)?

Sa malamang ay tigib sa panggigipuspos ang puso ng mga taong naniwala at sumunod kay Maypag-asa nang malamang ang taong naghatid sa kanila ng pag-asa ay pinatay mismo ng mga taong nagsasabing kaanib sila sa kilusang kanyang itinatag. Kaya hindi nakapagtataka na bagaman mga “nakapag-aral daw” at mga mahuhusay na “abugado” ang iba sa lideratong pumalit kay Maypag-asa, naging bigo ang kilusan.

Ay, ang mga taong inuuod ang kaluluwa sa paghahangad ng materyal na kayamanan ay sadyang hindi makakapaghatid ng pag- asang maghahatid ng kalayaan. At mababasa pa rin hanggang ngayon sa kasaysayan na kapalit ang ilang daang libong piso ay isinuko ng mga taksil na lider ang laban.

At may gana pa ang ibang sumulat ng kasaysayan na isama ang mga pangalan ng mga taksil bilang mga bayani ng lahing ito? Sinuman sila na gumawa nang ganito ay marahil:

a. hindi alam ang kaibhan ng dumi sa kanin
b. banyaga na nagnanais magmukhang kakatwa ang bansang ito
c. amuyong ng banyaga na dolyar (oops clue yata ito) lang at “prestihiyo” ang kapalit
d. kunwari sinapian ng espiritu ng pagsisinungaling kapalit ang kayamanan at paninirahan sa ibang bansa lalo na
iyong may niyebe dahil sobrang nauto na doon lamang siya mabibigyan ng regalo ni Santa Claus sa bansang may
niyebe

7. Ang pag-asang isinulong ni Maypag-asa ay nagpasalinsalin na rin sa paglipas ng panahon. Nariyang mapunta ito sa mga kilusan ng mga magsasaka na nagnais magkaroon ng sariling lupa. Nariyang magbanyuhay ito sa mga kilusang manggagawa. Nariyang mapasalin ito sa mga kabataang umuugat sa mga dakilang anak ng bayang gaya mismo ni Maypag-asa.

Ngunit mayroon ding mga namamarali na minana nila ang pag-asang iyon samantalang ang kanila palang minana ay yaong sa mga nagpapatay at pumatay kay Maypag-asa.

8. Ang pag-asang isinulong ni Maypag-asa ay hindi kaiba sa pag-asang kailanman ay hindi lumisan sa puso ng mga ninuno kong bagani at baylan na nagtanggol sa aming mga lupain laban sa mga banyaga (mapuputi man o kayumanggi din).

Ang pag-asang pinanghawakan noon ni Maypag-asa ay hindi rin marahil kaiba sa pag-asang pinanghahawakan din ngayon ng mga kagaya kong katutubo na nagnanais ituwid ang malaking pagmamali (sapagkat sinadya!) sa kasaysayan.

Marahil ang tapang na hatid ng pag-asang isinulong ni Maypag-asa ay hindi rin kaiba sa tapang na hatid ng pag-asang minana ko sa aking mga ninuno sa kanilang paninindigan laban sa sinumang mga banyaga na nagnais mapugutan ng ulo, matuhog ng sibat at/o maging kilawin ng talabusaw ang atay at puso.

Hiay! Managkawad ka su lisen hi Buuy Maliga! Lumagunhat ka su kawanan hi Agyu! Manautsaut ka su gibang hi Aniyun Minayun Anlaw!

Anijun Mudan-udan
Isang siklo ng buwan bago ang kaarawan ni Ang Nagliliwanag,
Panahong malapit nang mabasa ang Mga Antoka hu Balagbat

Mga Hakahaka Hinggil sa Pag-asa

Mga Hakahaka Hinggil sa Pag-asa

Sa nakalipas na tatlong dekada, may tatlong bagay na nangyari sa aking buhay na masasabi kong may malaking halaga para sa akin. Una, naging manunulat ako. Pangalawa, nagkaasawa ako at nagkaroon ng dalawang anak. At ang pangatlo, natuto akong kumilala sa tinig ng pag-asa sa gitna ng di-magkamayaw na mga awit ng kawalang pag-asa.

Sa tatlong bagay o pangyayaring ito, pinakamahalaga para sa akin ang ikatlo. Sapagkat sa aking payak na hakahaka, ang pag-asa lamang ang tanging bagay na maaaring makapagliligtas sa akin bilang tao mula sa dilim ng kawalang pag-asa na naghahari ngayon sa mundo. At bakit ko nga ba nasasabi na ang kawalang pag-asa ang nakapangingibabaw ngayon sa ating mundo?

Madali lamang itong mapag-alaman kung mahilig kang magbasa ng mga balita, mga aklat at iba pang mga babasahin na namamayagpag ngayon. O kaya naman kung mahilig kang manood ng telebisyon. O kung mahilig kang manood ng mga pelikula. Idagdag na rin kung mahilig kang magbasa ng mga akdang pampanitikan. At kung mahilig kang gumalagala sa iba’t ibang sulok ng kalunsuran. Gayundin kung gumagalagala ka sa iba’t ibang lupalop ng malalayong lalawigan.
At ano nga ba ang mayroon sa mga sinabi ko sa unahan? Ay, sa mga binanggit ko, kapansinpansin na magpapaligsahan ang paglutang ng mga bagay na kagaya ng krimen, malalaswang panoorin, mga kuwento ng pagtitiis at kabiguan, mga kuwento ng poot at paghihiganti, mga kuwento ng kaganiran at kasakiman, mga pangarap ng pagyaman, at iba pang mga bagay na naghahatid ng malakas na agos sa lalim ng buntung-hininga.

Alam natin na halos araw-araw ay mababasa natin sa mga dyaryo ang mga balita hinggil sa iba’t ibang krimen, maliliit man o malalaki. Mula sa mga palabas sa telebisyon at sine, mababanaag ang patuloy na pagkabulok ng moralidad sa ating lipunan. Kung kaya hindi na nga tayo nagugulat kapag naririnig o kaya nababasa ang mga balita hinggil sa milyones (bilyones pa nga) na pangungurakot ng ilang (sana nga iilan lang) opisyal ng pamahalaan. At marahil hindi na rin tayo magugulat kung sa paggising natin isang araw mababalitaan natin na wala nang natitira sa kabang-yaman ng ating bayan. Napakalungkot na isipin.

Kung uugatin natin ang puno’t dulo ng mga bagay na ito, maiintindihan natin na ito ay dulot ng paglisan ng pag-asa sa puso ng mga tao. At bakit nga ba nagkaganito ang mga bagay? Bakit patuloy na mailap sa atin ang pag-asa?

Ay, marami ang mga dahilan. At maaaring magkakaiba ang makikita nating mga dahilan sapagkat sa malamang, magkakaiba rin ang ating pagtingin sa mga bagay na ito. Alam kong bawat isa sa atin ay may kanya-kanyang pagpapalagay sa mga usaping ito. Subalit hayaan ninyo akong isalaysay ang aking mga pananaw hinggil sa kalagayan ngayon ng ating lipunan. Ako ay naniniwala na hindi lamang sa ating bansa nangyayari ang mga ganito kundi pati na rin sa lahat na lupalop ng mundo kung saan naglalakad ang tao.

Noong una akong mamulat sa mga realidad ng mundo, napag-alaman ko na ang mga tao ay karaniwang nahahati sa dalawang uri. Ang mga uring ito ay ang mga magtitinda at ang mga mamimili. Kung kaya sa pagsilang ng isang tao, dalawa lamang ang maaari niyang patutunguhan – ang maging mamimili o kaya’y maging magtitinda. Ngunit habang ako’y tumatanda, napagtanto ko na ang lahat na tao pala ay kapwa nagbebenta at namimili. Walang tao na nagtitinda lamang at hindi bumibili, at wala ring tao na bumibili lamang at hindi nagtitinda. Sapagkat lahat tayo ay sadyang bibili at lahat tayo ay sadyang magtitinda rin upang mabuhay dito sa mundong ibabaw.

At papaanong magiging magtitinda ang mga karaniwang taong kagaya ko na walang bagay na maipagbibili? Ay, walang tao na walang maipagbibili. Sapagkat ang mga karaniwang tao na kagaya ko, silang walang minanang mga kayamanan, ay tatlo lamang ang maaaring patutunguhan. Una, magbenta ng talino at lakas-paggawa. Pangalawa, magbenta ng katawan at dangal. At pangatlo, magbenta ng kaluluwa.
Sa kabilang banda, silang mga mayayaman at/o may minanang kayamanan, sa maraming pagkakataon ay siyang mga bumibili ng talino at lakas-paggawa, katawan at dangal, at umuupa/bumibili sa kaluluwa ng mga kapuspalad. Ngunit katulad din ng mga mahihirap, mayroon din sa kanilang hanay na nagbebenta ng dangal at kaluluwa.
At sa panahon natin ngayon, kahit mula lamang sa mga dyaryo, mahihinuha natin na dumarami silang mga nagbebenta ng kaluluwa, mahirap man o mayaman.

Ang pagbebenta ng tao ng kanyang kaluluwa ay isang malaking palatandaan na siya’y nawalan na ng pag-asa. Ang kawalang pag-asang ito ang batayan ng pagiging marahas, pagiging malupit, pamemerwisyo sa ibang tao at pagpapatiwakal. Sa malamang ang kawalang pag-asa ang nagtulak sa isang dating pulis upang gawing hostage ang mga turistang taga-Hongkong at alam natin ang malagim na kinahinatnan. Ang kawalang pag-asa din ang malamang kumalabit ng gatilyo nang magpatiwakal ang isang dating heneral dahil nadawit ang pangalan niya sa malalaking katiwalian.

Itong kawalang pag-asa din ang mukha ng mga bida sa iba’t ibang palabas sa telebisyon na madalas nag-iiyakan lamang sa harap ng mga suliranin. Ang kawalang pag-asa rin ang mukha ng mga walang pitagang mga host ng ilang palabas sa telebisyon na nang-uuto at ginagawang katatawanan ang kapwa tao upang lalong maikalat ang kanilang kabulastugan. Ang parehong kawalang pag-asa rin ang mukha ng mga kontrabida na sadyang mapaniil sapagkat ang kawalang pag-asa ang ugat ng kawalang konsiderasyon sa damdamin at buhay ng iba. Ang kawalang pag-asa pa ring ito ang dahilan ng iba’t ibang krimen na madali lamang sabihin ng mga kriminal bilang resulta ng kanilang kahirapan.

Ang kawalang pag-asa din ang dahilan kung bakit patuloy na sinisira ng tao ang kanyang kalikasan sa ngalan ng kuno ay pag-unlad. Sapagkat papaanong maatim ng tao na sirain ang kanyang tahanan, kung siya’y hindi nawalan ng pag-asa?

At bakit nga ba marami ang nawalan/nawawalan ng pag-asa? Madalas nating marinig na isang pangunahing dahilan ang kahirapang pinansyal. Nagnakaw daw dahil sa kahirapan. Nangholdap daw at/o pumatay dahil sa kahirapan. Nagpatiwakal daw dahil sa kahirapan. At paano silang mga nangungurakot? A, malamang ang dahilan nila’y ang kanilang takot sa kahirapan. At papaano ang pagsira ng tao sa kalikasan? A, malamang ang sasabihin ng tao ay dahil nais niyang “umunlad” upang solusyunan ang kanyang kahirapan.

Ngunit kung pagmumunihan natin ang mga bagay na ito, mapapag-alaman natin na ang sinasabing kahirapan ay hindi pala kahirapang pinansyal. Sapagkat tiyak matutuklasan natin na ang kahirapan sa moralidad ang malalim na ugat ng mga bagay na ito. Sapagkat sa panahon natin ngayon, ang krimen ay nagiging masama lamang kapagka nahuhuli. Ngunit kahit pa nga ang mga nahuhuli sa akto na gumagawa ng krimen ay magsasabi pa na hindi sila gumawa ng masama dahil marami naman silang gumagawa nito.

Kung kaya sadyang nagkakagulo ang takbo ng ating panahon. At sa gitna ng kaguluhang ito, lalong lumalaganap ang kawalang pag-asa.

Ang masaklap pa nito, habang ganito ang takbo ng mga pangyayari, marami naman ang sakay sa panahon. Nauuna na dito ang iba’t ibang uri ng magtitinda lalo na ngayong hindi na lamang mga bagay na nakikita ang maaaring ipagbili. Maaari na ring ipagbili ang mga bagay na hindi nakikita. At napag-alaman pa ng mga tusong negosyante na mas malaki pala ang tinutubo sa ganoong mga kalakal.

Oo, kahit ang mga bagay na hindi nakikita ay ipinagbibili na sa ngayon. At ang mga bagay na nakikita ay nagiging pasobra na lamang sa mga kalakal na hindi nakikita. Napag-alaman ng tusong mga negosyante na magandang negosyo pala ang mga bagay na gaya ng takot, pangamba, kahibangan, kaganiran, kasakiman, ilusyon at higit sa lahat – pag-asa.

Sa ngayon, ang takot at pangamba ay isa na sa pinakamalalaking negosyo sa buong mundo. Nang matuklasan ng ilang negosyante na malaki ang tubo sa negosyong ito, sadyang ipinagbenta nila ito sa buong mundo. Sa pagbebenta nila ng takot at pangamba, naging mabenta ang pekeng seguridad at proteksiyon. Ito ang ugat kung bakit mabenta ang mga sandata at kagamitang pandigma.At walang kamalaymalay ang karamihan sa atin na ang mga digmaan ay dinisenyo rin nilang mga nagbebenta ng sandata at kagamitang pandigma. Ang mga negosyanteng ito ang pangunahing nagbebenta ng takot at pangamba sa buong mundo.

May mga negosyante rin na ang kalakal ay kaganiran na nagbabalatkayo bilang magandang pamumuhay at kaalwanan. Mayroon ding mangangalakal na nagtitinda ng libog at kamunduhan na nagbabalatkayo bilang lakas, lakas ng tuhod at walang humpay na kasiyahan. May nagtitinda rin ng ilusyon na nagbabalatkayo bilang class, magandang tindig o kaya’y magandang itsura. Kahit nga ang bulok at dekadenteng pamumuhay ay ipinagbebenta sa ngalan ng pagiging popular, makauso at iba pang pampataas ng ihi.

Sa mga nabanggit sa unahan, makikita natin na ang lahat na ito ay mga bagay na makamundo at sadyang salat sa mga bagay na espiritwal. At ang kahirapang ito sa espirituwalidad ang bagay na lumalagot sa huling hibla ng pag-asa.

Subalit hindi dito nagtatapos ang kasamaan ng tao. Sapagkat kung noon ang sinasabi ng mga propeta’y umabot hanggang langit ang kasamaan ng tao, siguro sa ngayon ay lumampas na sa bubong ng langit. Sapagkat sa panahon natin ngayon marami na rin ang nagtitinda ng pekeng pag-asa. At marami ang balatkayo ng mga negosyong ito. Madalas nakikilala natin sila bilang mga networking na negosyo, non-government organizations, kooperatiba, organisasyon sa pagkawang-gawa, at mga organisasyong relihiyoso. Sapagkat bakit sa paglipas ng maraming taon ng sinasabi nilang pagsisikap tungo sa pagbabago, bakit lalong lumalala ang kawalang pag-asa sa ating lipunan? Saan napunta ang sinasabi nilang pag-asa na kanilang ipinamamarali?

Marahil sapagkat ang karamihan sa kanila ay mga negosyo na ang pangunahing layunin sa katotohanan ay ang magkaroon ng ganansya. Dahil sa paglaganap ng kawalang pag-asa, alam nilang magiging mabenta kahit ang pekeng pag-asa na kanilang itinitinda. Malamang ito ang dahilan kung bakit marami ang nabibiktima ng mga pyramiding scheme, networking scam, at iba pang uri ng panggagantso. Marami rin ang nalilinlang sa pagpapamiyembro sa mga organisasyong madalas ay lumalaki lamang ang tiyan ng mga matataas na opisyal sa pangungulimbat ng pondo. At ngayon, maraming tao ang pumapayag na kahit sa mga buwayang pautang na lalong nagsasadlak sa kanila sa kahirapan.

At ngayong ang mga mangangalakal ng takot at pangamba ay nagpasiklab na naman ng mga digmaan sa iba’t ibang panig ng mundo, halos sakalin na tayo araw-araw sa pagtaas ng presyo ng mga produktong petrolyo na tumatagos hanggang sa mga pangunahing bilihin.

Sadyang hindi biro ang mabuhay sa ating panahon ngayon. At ito nga ang dahilan kung bakit marami rin ang naghahanap ng kanilang Diyos. At sa mga naghahanap na ito ay marami ang nalilinlang ng mga nagbebenta ng pekeng pag-asa na nagbabalatkayo bilang mga relihiyon. Mga relihiyong namamarali ng mga doktrinang nagmula daw sa banal na espiritu. Subalit kung ating susuriin ang kanilang mga doktrina at praktika, makikita na ang mga iyon ay salat sa espirituwalidad bagkus ay lantarang materyalismo na nagbabalatkayo lamang bilang espiritwal. Dahil alam nilang ang taong nawawalan na ng pag-asa ay naghahanap ng Diyos, sinasamantala nila ito para kumita. Sa kanilang mga aral at praktika makikita na ang pakikipag-ugnayan sa Diyos ay upang impluwensiyahan ang galaw ng Panginoon. Magsisimba upang magkaroon ng biyaya. Magsisimba upang hindi datnan ng malas. Magsisimba upang maging maswerte. Magsisimba upang manalo sa lotto. Magsisimba upang humingi nang humingi sa Panginoon niya. Magsisimba upang utusan ang Diyos na gawin ito at gawin iyon. Hindi ba ang mga ganitong bagay ay lantarang palatandaan ng materyalismo?

A, marahil hindi alam ng karamihan na ang pagnegosyo sa kaluluwa ng tao ang isa sa pinakamalalaking negosyo sa sanlibutan. Sapagkat kung kukuwentahan man ang halaga ng kaluluwa, tiyak mas malaki pa ang halaga nito kaysa sa ginto. Kaya hindi na nakapagtataka kung bakit mga milyonaryo (bilyonaryo pa nga) ang ilang kilalang taong nagpapasikat bilang mga “sugo ng Diyos”.

Kung ating susumahin, maaaring sabihin kung gayon na ang kasamaan ng tao ay bunga ng kanyang kawalang pag-asa. Ang kawalang pag-asa ang nagtutulak sa kanya upang gumawa ng mga bagay na ni hindi kayang kainin ng aso. Sa kawalang pag-asa, may mga taong nagiging sakim at malupit. Sa kawalan ng pag-asa may mga taong nananabla at nagpapatiwakal. Sa kawalang pag-asa may mga taong nagiging mapanlinlang at mapang-api. Sa kawalang pag-asa may mga taong hindi na natatakot sa batas ng karma. Kaya sa kawalang pag-asang ito sumusulpot ang mga mamamatay-tao, manggagahasa, diktador, pasista, durugista, puta, manggagantso, holdaper, kidnaper, kurakot, at mga katulad pang uri ng tao.

At ano ang dahilan kung bakit maraming tao ang nawalan/nawawalan ng pag-asa?

Katulad nang nabanggit ko na sa simula, maaaring magkaiba ang pananaw natin tungkol dito. Ngunit sa ganang akin, mauugat ito sa kawalang kasiguruhan ng tao sa kanyang bukas dahil sa kanyang nag-uumapaw na materyalismo. Sapagkat maraming tao ang naniniwala na dito sa mundong ito magtatapos ang lahat. Sapagkat karamihan sa mga tao ay naniniwala na ang kamatayan na ang sukdulan ng lahat. Sapagkat maraming tao ang naniniwala na ang kanilang katawang-lupa na mismo ang kanilang totoong sarili. Sapagkat karamihan sa mga tao ay nalimutan na ang mga aral noon ng ating mga ninuno na ang katawan ay katulad lamang ng bahay na kapagka nilisan na ng may-ari ay mabubulok at magigiba.

Ay, ang paniniwala ng karamihan ay nakabatay sa buhangin ng materyalismo. At dahil ang mga bagay na materyal ay tutungo sa pagkabulok, dito nagmumula ang kawalang kasiguruhan ng tao na siyang batayan ng kanyang kawalang pag-asa. Kung kaya nagpapaligsahan ang karamihan sa pagpupundar ng yaman sa mabuti man o masamang pamamaraan. Ito ay habang maraming tao ang namamatay sa gutom. Nagsisipagpalakihan ng mga bahay ang mga mayayaman habang maraming tao ang ni walang bubong na nasisilungan. Nagyayabangan ang mga naghahari sa pagwawaldas ng kanilang salapi habang maraming tao ang nangangalkal ng basura baka sakaling makakita ng pagkaing kaya nilang lunukin.

Ay, malinaw na iilan lamang sa ngayon ang may paniniwalang nakabatay sa matatag na bato ng pag-asa. Sapagkat sa panahon natin ngayon, alam natin na pambihira na ang mga taong sumusunod sa apat na dakilang utos, sa apat na lumang utos, sa aapat na nga lamang na kautusan. Apat lamang sana ang mga utos na iyon: pakainin ang nagugutom, painumin ang nauuhaw, damitan ang walang damit at ilibing ang patay.

Ang paglaganap ng kawalang pag-asa ang dahilan kung bakit dumating ang mga pagkakataon na ipinamigay nang libre ang pag-asa. Ang pag-asa na dinala sa sangkatauhan ng mga dakilang pangalan sa ating kasaysayan. Sapagkat sino ba sa atin ang hindi nakarinig ng ni isa sa mga pangalang Zoroaster, Buddha at Jesus? Ngunit ilan kaya ang nakinig sa kanila? Ilan kaya ang nakaunawa sa kanilang mga parabula? Nakalulungkot isipin na sa panahong ito, kahit ang mga pangalan ng mga Dakilang Guro ng sangkatauhan ay isinama na rin sa pagbebenta ng mga mangangalakal ng kaluluwa. At sa gitna ng kaguluhang ito sa mundo, mahihinuha na iilang tao lamang ang nagmumunimuni sa dahilan kung bakit naririto sila sa mundo. At lalong iilan lamang sila na nakakaalam kung ano ang buhay matapos ang kamatayan ng materyal na katawan ng tao.

Ngunit sa kalagayan ngayon ng tao, kailangan niya itong harapin. At paano na nga kaya kung totoong magugunaw na ang mundo sa taong 2012?
A, ang pagwakas sa kawalang kasiguruhan ng tao ay mangyayari lamang kung tatanggapin niya sa sarili na ang totoong siya ay hindi materyal kundi espiritwal. At dahil sa pangunahin siya’y espiritwal na nilalang, nararapat niyang alamin kung saan patungo ang paglalakbay ng kanyang espiritu na pansamantalang mamamayan lamang sa lupang ito. At naniniwala ako, na ito ang magiging batayan ng pag-asa kung saan tatayo ang haligi ng kanyang pananampalataya.

Sa bahagi ko, nagsisimula pa lamang akong matuto sa pagkilala sa tinig ng pag-asa. At natutunan ko lamang ito sa pamamagitan ng pagbabalik-aral sa mga paniniwala ng aking mga ninunong namuhay noon sa isla ng Mindanao. Sa aking pag-aaral, nalaman ko na ako bilang tao ay may pitong kaluluwa at isang espiritu. At ang espiritu ang siyang tunay na tao na nananahan sa aking katawan. Napag-aralan ko rin na hindi sa lupa ang sukdulan ng lahat sapagkat ang mundong ito ay yugto lamang ng nagpapatuloy na pagsulong ng tao tungo sa kaganapan ng kanyang espiritwal na pagkanilalang.

Sa pamamagitan ng mga lumang aral, naunawaan ko na ang pag-asa ay isang bagay na espiritwal. Sapagkat ang pag-asa ang batayan ng pananampalataya. At ang pananampalataya ay dapat hindi bulag na pagsunod sa kung anumang doktrina/ideolohiyang ipinamamarali ninuman. Sapagkat ang pananampalataya ay dapat nakapagmumulat sa mga matang nakapikit. Naunawaan ko rin na ang pag-asa ay hindi isang bagay na pasibo. Ang pag-asa ay bagay na aktibo. Na ibig sabihin, ang pag-asa ay may kakambal na pagkilos. Sapagkat ang pag-asa ay nagpapahiwatig na mayroon pang magagawa upang mapabuti ang ating kalagayan. Kung gayon, ang pag-asa ay hindi nangangahulugang maghihintay na lamang tayo kung ano ang mangyayari.

Marahil itong aking mga hakahaka ay wala pa sa kalingkingan sa totoong kahulugan ng pag-asa at kung paano ito makakamtan. Subalit naniniwala ako na sa pamamagitan ng ganitong mga pagmumunimuni, hindi magtatagal, makikita ko rin ang buong mukha ng matatag na bato ng pag-asa. Pag-asang magiging matibay na lunsaran ng pananampalataya sa mga bagay na darating pa sa buhay mang ito o sa susunod pa.

Anijun Mudan-udan
Sa Kalawakan ng isip ng Dakilang Balagbatbat

Makalipas ang Tatlong Dekada – 3

Makalipas ang Tatlong Dekada – 3

Ikatlong Bahagi

1. Ang maging mahusay na bagani sa kahit anumang larangan ang pangarap ng isang batang lumaki sa nanangen ng matatagumpay na mga pangayaw. Sa ganoong balangkas nahuhubog ang kanyang isip habang lumilipas ang bawat panahon ng pamumukadkad ng mga naga.

Mambung gabi su anay ta amin pa bayekbekan ha mga alima. Kan-u gaid lumiko haena? Es na, gahinawa ko da ngaay ha maaha ko pa su kagsautsaut hu mga bukalag hi Agyu.

2. Ang maging mahusay na datu o bae sa lahat ng panahon ang mithiin ng isang batang lumaki sa batbat ng magampong na mga talugang tumutugon sa pangangailangan ng lahat na mga sakop. Yaong mga talugang iyon ay hindi kaiba sa talugan ni Agyu kung saan ang lahat ay may handog sa bawat usang nahuhuli sa pangangaso at gayundin sa bawat balayan ng pulot na nakukuha sa gubat.

Su kagdatu hu mga laus ha bukalag hi Buuy Agyu na iyan haena su kagdatu ha su kandin ha lagud na iyan su kauhangi hu alan ha mga sakop. Bul-og haena su kagdatu ha iyan din da tagbubuhaten su kabusyari hu kandin ha getek, na iyan un haena kagdatu ha dinumagat.

3. Ang maging pantas na baylan o bae sa saanmang mundo ng pag-iral ang pangarap ng isang batang lumaki sa gugud ng managulambong na kapangyarihang nililinang tungo sa pagiging ganap na tao ng bawat tao. Iyon ang pilosopiya ng pagkabaylan na siyang gumiya kay Mungan upang igiya ang kanyang lipi sa lugar kung saan sila iniligto ng ginintuang salimbal upang tumungo sa inugtuhan kung saan hindi na nangangailangan ng materyal na pagkain ang tao.

At kailan kaya mauunawaan ang ganitong pilosopiya ng mga nagkukunwaring pantas sa ating kapanahunan na walang ibang nakikita kundi ang umano’y pantastikong imahinasyon ng aking mga ninuno?

Bul-og su untol ha baylan na kena iyan haena su aman tagbabaylan ta amin duun igdawag. Bul-og su laus ha baylan na kena iyan haena su iyan da madakel hu batbat din su kag-iikagi hu mga maal un ta hura din hanaw ku inu su kagbaylan.

4. Ang pangarap ng isang murang isipan ay sadyang nahuhubog ng kapaligirang kanyang nakagisnan. At ito ang karaniwang daloy ng buhay sa isang karaniwang balangkas ng pag-iral. Subalit may mga pagkakataong wala sa ganitong konteksto ang agos ng tadahana. Sapagkat sa mundong ito ay may dumarating mula sa mga bituin. At sila yaong mga hindi nakakahon sa karaniwang daloy ng buhay. At marami nang pangyayari sa kasaysayan ng tao ang naglalahad ng ganito. Sapagkat kung walang ganito, hindi sana natin narinig ang mga salaysay hinggil kay Siddharta Gautama, kay Zoroaster, kay Jesus ng Nazareth, at iba pa na nagdala ng mga dakilang aral sa sangkatauhan.

Bul-og su mga bituen na hura makaugsak ta inugtuhan ta daw ba da makagdayandayan duun. Ta duun taena ha mga bituen na intunda su kagkapangayogkayog hu alan dini ta bugta.

5. Ang salaysay ng bawat pag-iral ay salaysay ng paglalakbay patungo sa pagiging ganap ng isang nilalang. Hanggang hindi ito nauunawaan ng tao, ang kanyang pag-iral ay mababalaho sa materyalismo ng kanyang puso na ginagatungan ng kanyang mga pandamang pisikal. Sadyang mahirap ngang proseso ang paggawa ng ginto mula sa tingga.

Bul-og su natun-an ta ha iyan laus dini ta bugta, na kena iyan laus. Bul-og su abi tad iyan un untol din ta bugta, na kena iyan untol. Iyan haini impamilinbilin su anay hu mga laas ba nalaag un ta hari tad man agkatun-an ku imba agkayanaen.

6. Sa paggising ng Dakilang Tumanud, nagkakaroon ng mukha ang laging nagbabagong ngayon. At ang ngayon na iyon ang madalas na nakikita ng tao bilang sukdulan ng lahat sa kanyang pag-iral. Ito ay dahil hindi madalas marinig ng bawat tao ang salaysay hinggil sa pagtulog ng Dakilang Tumanud.

Ay, sadyang iilan lamang ang may pang-unawa upang masulyapan ang katotohanang isinisiwalat sa salaysay ng Dakilang Salimbawon. Sadyang iilan lamang ang nakakaalam na ang pagtulog ng Dakilang Salimbawon na siyang dahilan ng pag-iral ng mga daigdig ay isa lamang tagibulag upang ikubli ang aral ng mga sinaunang pantas.

Amin batbat ha hari un tagkabatbat. Amin mga nanangen ha hura un tagnanangen. Amin mga antoka ha hura un tagpangantoka. Ba aman tagkayanaen ta hura pa makauma su anlaw ha maaha su etaw ha iyan pinamilinbilinan taena. Hiay! Iyan un gid haena su tagsusubayen hu Mga Antoka hu Balagbatbat?

7. Ang tatlong dekadang lumipas sa pag-iral ng isang nilalang ay tila mahabang yugto na sa isang karaniwang pang-unawa. Subalit sa totoong mukha ng mga bagay, ito kaya ay umabot sa isang iglap? Ah, malamang ay hindi man lang nangalahati ito. Sapagkat kung ang buhay ay tilamsik lamang ng dakilang apoy, ang pag-iral sa mundong ito na ipinagkakamali ng karamihan bilang “buhay”, ay ni hindi man lang masasabing simula ng tilamsik. Sapagkat ang tilamsik na iyon ay magpahanggangkailanman. At ang kailanmang iyon ay nakabatay lamang sa paggising at pagtulog ng Dakilang Tumanud.

Aman gayed iyan un maayad ha kag-ikagiya duun hu mga laas ha su kasi tuig na ba da su kagpangabukad hu kayo. Ta iling hu kabukad, na su untong ta dini ta bugta na hu pila ha anlaw na mababalek daw mahumot, bun karagway un, ba pag-uma asema na tigkan da pa man agkamarahan hu alan ha karagway daw bun kamarahi un gayed daw kahulog ta bugta.

8. At akala ng maraming nilalang sa mundong ito na ang panahon ay lumilipas. At buong akala ko noon na ang panahon ang lumilipas.

Kaumis ay ba ku matun-an ko su nanam, hu dega hu tamaing ta inugtuhan!

Anijun Mudan-udan
Sa Kalawakan ng Isip ng Dakilang Balagbatbat

Makalipas ang Tatlong Dekada – 2

Makalipas ang Tatlong Dekada – 2

Ikalawang Bahagi

1. Parang kailan lang iyong panahong nangangahoy ako sa Palawpaw at Kialigi. Iyong panahong ang pangarap lamang ay ang maitawid ang isa pang araw at isa pang gabi. Iyong panahong ang pag-iral sa mundong ibabaw ay literal na pakikibaka – laban sa kapwa tao, laban sa kalikasan at laban sa sarili.

Sabuwa da su alan daw su alan na sabubuwa da. Ba iyan bagad hu etaw ha hari din agkaindanan haini ta iyan din da tagkaaha su babayaen din. Ku hari ngani labi agkaindanan hu etaw su bun ig-indus din un, na iyan pa kan labi su igkaayad hu duma din.

2. Parang kahapon lamang iyong sandali na sinigawan kami ng isang may-ari ng palayan habang nangunguha kami ng kuhol sa bagong araro niyang tubigan. Marahil iyong pagtataboy niya sa amin noon ay sa kadahilanang bago pa lamang pinauuso ng mga bulastog na nasa isang sangay ng pamahalaan ang kagandahan umano ng kuhol. Malamang ni hindi sumagi sa panagimpan ng may-ari ng palayang iyon na sa hinahrap ay gagastos pa siya nang malaki para bumili ng kemikal na pamatay ng kuhol.

Hari ki maal un agdaus ku amin igtangel hu kena ta agkakilala. Ta duun hu ag-ikagiyen ha iyan un nangkamaumis, na duduun un daan igtangel su hilo.

3. Hanggang ngayon sariwa pa ang mga ngiti ng mga kalaro ko noon ng kundisi sa Kibalabag. Iyon ang panahon na ang halimuyak ng hinog na bayabas ay nasasamyo sa bawat hihip ng hangin.

Su mga naaha ko su anay ha mga malmalaki daw lagalaga na amin un daan mga malmalaki daw lagalaga iman. Ba kena iling kanay su anay, su alualo dan gid iman na iyan un daan su alualo hu duma iman – su kagpanan-aw hu kagi pa hu kaban ha amin duun tagkakayog ha etaw.

4. Sariwa pa sa isip iyong unang araw ko sa pagpasok sa unang baitang sa elementarya. Nagwala ang isang batang lalaki noon dahil kinukumpiska ang mga holen na nasa loob ng kanyang bag na kulay kayumanggi at yari sa balat ng baka. At dahil doon, hindi nakumpiska ang kanyang mga holen.

Bul-og haena ha malmalaki na kagi pa hu duma na minaragi ha mabalaw. Hura dan katun-i ha saena ha malmalaki na sabuwa un ha bukalag hu mangangayaw ha ku agpanangkay bun aglugna un su kontra ha nangakabakes un ta hari un agkabaya agsukol.

5. Tila isang araw lamang ang nakalipas mula nang maglakad ako mula Dalirig hanggang San Roque. Iyon ang mga panahong ang paglalakad sa kung saan saan ay magiging pagsasanay sa isang yugto ng buhay sa hinaharap. Iyon ang panahong ang bawat bunga ng bayabas sa tabing daan ay sadyang napakasarap at ang bawat bukal ng tubig na nadadaanan ang siyang pinakanakatitighaw sa lahat.

Hari ki mabeleng ku ba su maal un tagpangiwalkiwal su ig-agi ta. Ta hura ki pa imbata na intunda un haena ha mahitabo.

6. Naririnig ko pa ang sinabi noon ng isang taong hindi ko kilala.

“Hari ka luyahan ta alan haini na kena iyan untol ha weleng hu mga butang. Kena getek su makag-ikagi ku inu su laus daw inu su kena,” wika ng taong iyon.

Madakel pa ha kagpangabukad hu banaba su minagi daw human ko kasabot su tag-ikagiyen din. Hari gayed diay labi tagkaindanan hu mata su untol ha weleng hu mga butang.

7. Habang sinusulat ko ito, 8,772 araw na ang nakalilipas mula nang gawin ko ang kaunaunahang sibat na malamang ay naubos na ngayon ng kalawang sa lugar kung saan ko ito itinago. Iyon ay panahong hindi ko mapigilang magpanday ng mga sandatang aking naiisip. wala akong kaalam-alam na nananalaytay sa akin ang dugo ng mahuhusay na mga panday na nagpatanyag noon sa Kalasungay noong mga panahong ang sentro ng kasaysayan ay hindi ang kabulaanang dala ng mga kolonisador at ng kanilang mga kampon.

Hiay! Sin-u pa iman su nakapaliman ha su galang daw subu hu Kalasungay na iyan gayed nangkamaayad hu alan?

8. Habang sinusulat ko ito, naalala ko ang nakangiting mukha ng isang babaeng hindi ko kilala na nanonood habang inaayos ko ang baga kung saan nakasalang ang sibat na aking pinapanday noon. Ang kanyang panika ay napapalamutian ng hugis saging na buwan at gayundin ng mga bituin. Hindi ko na muli pang nakita ang kanyang mukha subalit iyon ay tila nakatatak sa aking isip.

Iyan din gid nahenahena ha nalugay un naipes su kagpangayaw ha iling gaun hu mga buuy. Ta napengahan un haena ha mga anlaw. Ta bul-og iman, su kagpangayaw na kena ba da saba ha alubanga. Ta isan su kagpangayaw na amin din kalanganan.

Anijun Mudan-udan

Makalipas ang tatlong dekada – 1

Makalipas ang Tatlong Dekada – 1

Unang Bahagi

1. Parang kahapon lamang ang sandaling una kong nasilayan ang mga kulay ng daigdig na ito. Yaong sandaling ang tanging kaya kong bigkasin ay ang uha na nagpapahiwatig ng aking pagkabigla sa bugso ng hanging pumasok sa aking baga.

Aman tag-agala su igbata ta taena na tagsuwaya su mulin-ulin daw su gimokod din.

2. Tila kamakailan lamang iyong mga panahong pinanonood ko ang mga kalaw sa kagubatan ng Silae Galanggalang. Iyong mga panahong kahit ang mga alagasi at mantianak ay walang kapangyarihang puminsala sa puro at dalisay na kaluluwang nakikipanahan sa kanilang mga tahanan. Iyong mga panahong ang matatalas na mimis ng kogon ay karaniwan lamang na makaulayaw ng murang talampakang hindi sanay sa sibilisadong kagamitan ng paa na kalauna’y nakilala bilang tsinelas at sapatos.

Su langgit, sapu daw tul-an na ba da balay hu gimokod.

3. Sariwa pa iyong mga panahong maghapon akong nanghuhuli ng mga pait at kulilaw sa ilog ng Tulwan. Iyong mga panahong nanghuhuli ako ng baluno. Iyong mga panahong madalas mamaga ang mga daliring madalas masipit ng malalaking talangka na binubulabog sa ilalim ng mga bato.

At sa isang gabing madilim sa ilog na iyon, habang nagniningningan ang mga bituin sa kalangitan, may binhing naglayag mula sa kalawakan at dumapo sa aking palad. Ngayon ang binhing iyon ay isa nang matayog na puno. Marahil sa mga susunod na panahon magiging kasintayog na iyon ng kalawakang kanyang pinagmulan.

Ku matun-an nu ha su katatao na igtunda puun ta nanangkawan ha mga inugtuhan, na daw nu katun-i imba aghalenghaleng ta mga bituen su mga laas.

4. Ramdam ko pa ang pamamanhid ng aking balat sa bawat paglusong sa ilog ng Kulaman. Ramdam ko pa ang pananalaytay ng lamig na tila agos ng bagangbangan na dumadaloy sa aking mga ugat.

Iyon ang mga panahong lumilipas ang araw sa gilid ng ilog. Iyon ang mga panahong masusumpungan ang mga kagaya ko sa gilid ng ilog habang nagbabangi ng pait at ayubong o kaya nama’y nagdadarang habang pinakukulo ang sabaw ng nahuling tigud. Iyon ang mga panahong ang mga kamay ay nangingitim sa nagkakandauling na binanging saging.

Su mga talugan na intunda kanit hu wahig. Iling da haena ha su untong na intunda daan hu wahig.

5. Naaamoy ko pa ang mga dapo sa Alalum. Iyong mga dapo na namumukadkad sa malalagong balete. Panahon iyon na ang mga diwata’y nalulugod sa aking paglalagalag sa kalikasang kanilang pinananahanan. Panahon iyon na ang mga malalaking bato kung saan nagbabangi ang mga alagasi ay bukal ng di maipaliwanag na hiwaga sa isip.

Kena iyan ki da su taglilibuwa duun taini ha lidenglideng ha kagi ta kalibotan. Ta iyan un daan haini lundaha hu duma ha mga hari ta agkaaha.

6. Nasasamyo ko pa ang mga tag-araw sa Hanapulon. Iyong mga tag-araw kung saan nanghahabol ako ng mga piyugo sa bagong ararong maisan malapit sa matandang bato na ayon sa mga haka’y pinaninirahan ng mga yakmu. Iyong mga tag-araw kung saan namamaga ang mukha sa kagat ng mga tamaing na nagagalit sa aming pagnanakaw ng kanilang pulot.

Alan dini ta bugta na amin un tag-aabin. Aman ku amin ta agkabayaan na agpanawagtawag ki hu tag-abin duun.

7. Naaaninag ko pa sa aking balintataw ang mga hinog na bayabas sa Damay at sa Laruk. Nalalasahan ko pa ang mga santol sa Kiisol at ang mga kulay lilang kaimito. Naaamoy ko pa ang hinog na marang na nagpapaalala sa akin sa mga tanawin sa tabing-kalsada ng Maluko.

Intunda kanit su maayad ha mga kauyagan ta daw iyan un daan igpamulong hu mga agkageram hu lawa.

8. Habang sinusulat ko ito, naalala ko na sa katulad na oras ng katulad na araw dalawampung taon na ang nakalilipas ay naglalakad ako sa ulanan habang pasanpasan ang isang maliit na sako na puno ng mais na tipuso na nakuha ko sa aking panginlaraw.

Bul-og su inkulis un ta inugtuhan, na iyan gayed mahitabo. Hiay! Iyan da gayed su mga bayekbekan ha laas su nakatuen ha su alan na napengahan un. Ta duun taini ha bugta, na ba ki da tagpakapangayogkayog sulsog duun hu imbatbat un duun hu Mga Antoka hu Balagbatbat.

Anijun Mudan-udan
Tagpangayaw-ayaw ta sinibwalan ku daleman,
Agkaipes un su panuig
Ubay ta Malungganay ha danaw

Ang Lihim ng Apoy

Ang Lihim ng Apoy

Dalawampu’t limang taon na ang nakalilipas mula nang matuklasan ko ang lihim ng apoy. At ngayong nagsisimula nang magsulputan sa aking ulo ang iilang buhok na kasingkulay ng mga hibla ng abaka, muling nananariwa ang lihim na iyon. Marahil sa loob ng mga nagdaang pamumukadkad ng mga naga sa Ilog Manlulubog, tahimik na nagpatuloy ang pagbabaga ng lihim na iyon.

At ano nga ba ang lihim ng apoy?

Ah, hindi pa nalilikha sa mundong ito ang dila na maaaring magsiwalat sa lihim ng apoy. Sapagkat ang lihim na iyon ay hindi maaaring bigkasin ng dila ng mga kagaya kong matagal nang nababad ang dila sa mga wikang nilisan na ng kadalisayan. Sapagkat ang bagay na dalisay ay hindi maaaring isalarawan ng mga salitang matagal nang nilisan ng kanikanilang kaluluwa.

Malamang kapagka nababanggit ang apoy, mararamdaman ng karamihan ang pagdampi ng init sa kanilang alaala. Sapagkat sa loob ng mahabang panahon ng pag-iral ng tao sa mundong ibabaw, madalas ay hindi niya pinagninilayan ang totoong kahulugan ng apoy. At malamang para sa karamihan, ang apoy ay isang bagay na umiiral upang gamitin ng tao. Ang hindi nauunawaan ng karamihan, ang apoy ay apoy na kahit pa noong hindi pa umiiral ang nilalang na sa kalauna’y makikilala ng sanlibutan bilang tao.

Ah, ang apoy ay umiiral sa lahat nang panahong namamagitan sa dalawang dakilang tumanud na sumusubaybay sa pag-iral at pagkahigop muli ng mundo tungo sa walang panahong pag-iral sa loob ng tiyan ng dambuhalang salimbawon na muli’t muling magigising at makakatulog habang hindi pa nagaganap ang lahat na nakasulat na sa mga bituin.

Sadyang wala pang salita sa mundong ito ang maaaring magsalarawan sa totoong mukha ng apoy. Ito ay maliban pa sa katotohanang iilan lamang silang nabuhay pa nang masilayan ang totoong mukha ng apoy. Sapagkat ang makita nang mata sa mata ang mga nilalang na hindi dapat masilayan ay nangangahulugan lamang na magwawakas na ang pag-iral ng mortal na makakaranas noon.

Subalit may salaysay hinggil sa isang mortal na nabuhay matapos makaharap ang apoy nang mata sa mata. At mula sa kanyang salinlahi nagpasalinsalin ang isang alamat na hanggang ngayon ay isinasalaysay pa ng isa sa isinanga ng kanyang naging salinlahi. Ang salaysay na iyon sa ngayon ay isa nang alamat.

Ah, mukhang nalalapit na ang panahong muling matutuklasan ang mga lihim na iniingatan sa loob ng isang alamat. Sapagkat isinilang na siya, siya na nagdadala ng mga alaala ng salaysay hinggil sa Alamat ng Baylan. Ngunit mayroon kayang makikinig sa kanya ngayong ang mga bagay na dalisay ay itinuturing na kabaliwan nilang mga may taingang pinuno na ng tutuli ng materyalismo? Ngayong panahong ang pinahahalagahan ng mga nagpapakapantas ay higpitan ang pagkakagapos ng tao sa katawang-lupa na itinuturing nilang siya nang sukdulan ng lahat sa pag-iral ng tao?

Mapalad silang tahimik ang puso at panatag ang isip sapagkat mauunawaan nila na ang kinakausap ko’y hindi ang hungkag na sisidlan kundi ang tilamsik ng liwanag.

Diya ta Nalandangan,
tagkaganding su dalan.
Siran hag paliliman,
hingan-an gahinaw-an.

Hindu agkapuun su wahig daw hindu daan ag-uli? Hindu agkapuun su bugta daw hindu daan agpaynaen? Imba agkalaaslaasan su batu ha hari kandin tagdaes?

Na aman labi su mga laas su anay na amin dan insaan. Ta hari mabaloy ku sikit na hari tag katun-an ku hindu su kanit ha piggalasan agpakauma.

Anijun Mudan-udan
Apat na gabi matapos ang gabi nilang mga sinauna’t nilimot na,
Habang patuloy na tinatambol sa kalawakan ang sinaunang agung ng dakilang tumanud at umiindak sa saut ang tagapagmana ng galang daw bis-ay, balaw daw kalasag na muling natuklasan sa dakilang ilian na nilikha pa ng mga sinaunang tagapagtatag

Ang Taboan Writers Festival 2011 at ang manunulat na Higaonon/lumad

Ang Taboan Writers Festival 2011 ang pangalawang pagkakataon kung saan narinig ang naratibong Higaonon/lumad sa isang uri ng pagtitipong may pambansang/malawakang saklaw. Ang pakikibahagi ko sa ganoong uri ng pagtitipon ay bahagi ng panimulang artikulasyon ng Higaonon/lumad, sa larangan ng panitikan, sa naratibong kaakibat ng kanyang pag-iral sa panig na ito ng sansinukob.

Isang magandang pagsalubong ng taon ang pagbibigay-diin sa panitikang lumad sa Taboan 2011 nitong nakaraang Pebrero 10-12. Tinitingnan ko ito bilang isang palatandaan na kahit pa sa gitna ng lahat na di kanais-nais na nangyari/nangyayari sa mga tribung lumad, hindi mababalaho sa ganoong kalagayan ang pakikisangkot ng lumad sa paghuhubog ng pambansang naratibo. Bagaman sa aktuwal na kumperensiya’y iisa lamang yata akong kumatawan sa panitikang lumad.

Sadyang mahalagang bigyang-pansin sa kasalukuyan ang panitikang lumad. Kung tutuusin, hindi pa man umiiral ang entidad na “Pilipinas” at ang pagkamamamayang “Filipino”, matagal nang umiiral ang panitikang lumad. Sa ngayon, ang palatandaang naiwan nito ay ang mga epikong nagsasalaysay sa pakikipagsapalaran ng mga bayaning kagaya nina Agyu, Sandayo at Tuwaang. At mababakas din sa mga anyo ng panitikang lumad na kagaya ng limbay, idangdang, dasang/salusambal/panangensangen, antoka, nanangen at iba pang anyong pampanitikan na nabura na o di kaya’y kasalukuyang nabubura na sa mukha ng kasaysayan.

Ang Taboan bilang isang katutubong anyo/lunan ng kalakalan ay isang magandang lunan sa muling pagsasalaysay ng naratibong lumad. Sapagkat mula sa pakikihalubilo sa mga mangangalakal at iba pang tauhan sa mga Taboan, umunlad ang mga naratibong lumad na nagpasalinsalimbibig na ngayo’y nagsisimula nang mailimbag. Kung babalikan ang kasaysayan, mapag-aalaman na noon pa man ay mayroon nang mga Taboan sa mga banuwang kagaya ng Himologan/Kalambagohan/Kagayhaan (ngayo’y Cagayan de Oro City), Tagoloan, Butuan, Simuay, Jolo, Sarangani, Samboangan (Zamboanga ngayon), Davao atbp. banuwa na madalas ay nasa wawa ng malalaking ilog na nakakarating sa dagat. Ang mga ganitong banuwa noon ang tinatawag ng aming mga buuy bilang telugan/tulugan/talugan.

At dahil hindi naman bago sa kamalayang lumad ang konsepto ng Taboan, naging matiwasay naman ang pakikipag-ugnayan ng manunulat na ito sa kapwa manunulat na nagmula sa iba’t ibang rehiyon ng bansa at sa ilang manunulat na mula naman sa ibang bansa ng Asya. Hindi nga bago ang ganitong pakikipag-ugnayan sapagkat noong mga panahon ng kasagsagan ng mga paglalayag ng mga korakoras/caracoa/balangay ng mga buuy na lumad, nakakarating din naman sila sa ilang panig ng kasalukuyang Pilipinas at sa ibang panig ng Asya.

Kaya sa Taboan 2011, sinikap ng manunulat na ito na buhayin ang diwa ng malayang pakikipag-ugnayan sa ibang lahi na kagaya nang ginawa noon ng kanyang mga ninuno. At doon nga’y nagkaroon ng pagkakataong makatalamitam ang mga kapitbahay na Cebuano/Bisaya, Karay-a, Hiligaynon at Waray. Gayundin ay nakipagtalakayan sa mga tagahilaga na mga Tagalog, Bicolano, Ilokano at Pangasinense. At sinubukan ding magdilang-banyaga upang makakuwentuhan ang taga-Hongkong na si Xu Xi, ang Australyanong Sikh na si Chris Mooney Singh at ang maybahay niyang Indian na taga-Singapore na si Savinder Kaur.

Sa pag-umpisa ng kumperensiya noong Pebrero 10, kapansinpansin na ang kumpulan ng bawat mesa’y naaayon sa wika’t rehiyong pinagmulan ng mga delegado. Maliban na lamang siyempre sa mga magkakakilala na’t matagal nang magkakaibigan na mga manunulat (partikular yata ito sa mga mapuputi na ang buhok) na lohikal lamang yata din na magkukumpulan.

At dahil bihira lamang ako sa mga ganoong pagtitipon, nakikikumpol na lamang ako sa mesa kung saan may mga kapwa manunulat na nakasalamuha na sa ibang pagkakataon. At mula doon ay unti-unti namang nakipagkilanlan sa iba pang mga delegado ng pagtitipong iyon. Isa sa mga pinagkaabalahan kong gawin ay ang pakikinig sa iba’t ibang wika at naratibo. At matapos ang tatlong araw nang pakikinig at pakikisalamuha, napagtanto kong mas marami pa palang bagay ang nag-uugnay sa ating mga wika’t naratibo kaysa sa inaasahan ko noong una.

Sa gabi ng pagtatanghal ng mga tula, maliban pa sa Cebuano/Bisaya’y naunawaan ko rin ang ibang wika. Naunawaan ko ang pahimig na siday sa Waray ni G. Nemesio Baldesco, ang Kiniray-a ni Randy Tacogdoy at ang Bicolano ni Kristian COrdero.

At matapos ang mga huntahan sa kainan, natuklasan ko na may naratibong nag-uugnay sa amin ni Manong Juan Hidalgo, may mga salitang magkakalapit lamang sa pagitan ng Higaonon ko at sa Pangasinense ni Sonny Villafania at maging sa Ilokano ni Cles Rambaud.

Syempre, unawang-unawa ko at malapit sa akin ang Cebuano/Bisaya dahil ito ang aking pangalawang wika – ang lingua franca sa kinalakhan kong mga banuwa. At syempre, hindi na bago sa akin ang Filipino/Tagalog at Ingles na mula pa noong elementarya’y pumipilipit na sa aking dila/diwa.

At dahil nga Taboan, higit pa sa materyal na palitan ng salapi at mga aklat, nagkabentahan na nga ng mga ideya. At alam natin na ang ganoong tipo ng bentahan ay hindi kasimpayak ng pamimili sa palengke. Nagkakaroon pa ng mainit na mga diskusyon sapagkat madalas ay nagmumula sa magkakaibang uri ng pananaw sa daigdig. At syempre mababanaag sa mga pahayag kung saan ang lokasyon ng “sentro” at “gilid” ng pananaw na iminumungkahi (at minsan pa nga’y ipinamimilit sa iba).

Iyon ay dahil hindi lamang simpleng hindi pagkakasundo sa presyo ang napag-uusapan kundi pati ng kung ano bang produkto ang ibinibenta o ano ang mga kaakibat nitong pakinabang. Minsan pa nga’y kahit ang tagapamagitan ay hindi naiiwasang pumanig. Ay, sadyang isa ngang Taboan! Iba’t ibang wika, lahi, ideya at kamalayan na nagtatagpo’t nagpapalitan (nagpipilitan) hanggang sa magkangitian na lamang sa huli (mayroon din yatang tumataas ang kilay).

Ang mga ganoon namang pangyayari ay karaniwan lamang sa isang Taboan. Sapagkat karaniwan nang may maririnig na naghahapag na ang kanyang ideya ang pinakamainam. Malamang ito ay bunga ng kanyang paniniwala na ang kanyang pananaw sa daigdig na ang pinakamahusay sa lahat. Mayroon din namang ang lahat para sa kanya ay kuwestiyonable. Dapat lahat ay uriratin, tanungin hanggang sa maarok ang sukdulan ng lahat.

Ay, sadyang sa Taboan ang lahat ay nakahapag upang ipagbenta subalit hindi materyal ang bentahan. Hindi rin materyal ang perang pambili. Sapagkat ang lahat ay nangyayari sa isip at nalulutas/malulutas sa isip at mapapatunayan sa mailuluwal na mga naratibo.

Ngunit sa kabila ng ilang balitaktakan, nakapangingibabaw naman ang pakikibahagi/pagbabahagi ng mga karanasan. Kung kaya sa huli, makikita rin na anumang kultura/lahi ay magkakaugnay. Sapagkat lahat naman na delegado ay tao, pare-parehong napapaindak kahit sa payak na tambol ng katutubong ritmo at galaw, pare-parehong naaantig ng salita, at pare-parehong humihimig ang puso sa sinaunang awit ng sangkatauhan – ang awit na hindi nangangailangan ng materyal na wika.

Kaya bagaman hindi na nakakasunod sa tunay na kumpas ng galaw ng isang bagani, ang indak ng saut/sayaw pandigma na itinanghal ng mga kabataang lumad ay nararamdaman din sa puso. At bagaman iba ang rabab sa gitara o kaya’y kudyapi, ang oyayi nito’y hindi banyaga sa pandinig. At bagaman ang huni ng pulala’y naligaw sa panaghoy, may pahiwatig din ito ng isang payapa at panatag na daigdig.

May dahilan kung bakit kailangang sumayaw sa tuwing anihan maliban sa pagkakaroon ng bigas sa palayok. May dahilan kung bakit nagsusuot ng tangkulu maliban sa pagpapalamuti sa ulo.

***

Habang lulan ng sasakyan papunta sa paliparan, naitanong ng pinagpipitagang “kaibigang” si G. Jimmy Abad kung ano ang direksyong pinatutunguhan ng sasakyan. (Ito ay habang nagbabahagi ng kanilang mga “karanasan” sina G. Rony Diaz, G. Krip Yuson, G. Jun Balde at G. Juan Hidalgo.) At dahil naalala ko na malapit sa dagat ang paliparan, napagtanto kong papuntang timog ang aming sasakyan.

Kung ilalapat ang payak na aral ng pangyayaring ito sa pagiging manunulat ko, mauunawaan na dapat alam ko kung saang direksyon patungo ang aking pagsusulat.

***

Mula sa Davao, masaya akong umuwi dahil nagkaroon ng mga bagong kakilala at posibleng maging kaibigan. Nagkaroon din ako ng pagkakataong makisalamuha muli sa ilang manunulat na nakilala ko ilang buwan/taong nakalilipas. At higit sa lahat, sapagkat nabigyan ng pagkakataon ang naratibong Higaonon/lumad na muling marinig.

***

Sa huli’y nais kong batiin ang festival director na si G. Ricky de Ungria at ang secretariat ng Taboan Writers Festival 2011 (sina Dominique Gerald Cimafranca, Jhoanna Cruz, Mac Tiu, Lu Chin Bon) sa matagumpay na pangangasiwa sa nasabing pagtitipon.

At salamat sa NCCA, Davao Writers Guild at LCB Productions sa pagsuporta sa Taboan 2011!

###

Anijun Mudan-udan

Ikalawang tirahan,
Kubo sa ilalim ng punong mangga ni Mang Indo,
Limang liko mula sa aspaltadong daan,
Daang Mayang kalapit ng daang kalabaw,
Kapitbahay ng Batong Malaki sa paanan ni Makiling,
Lalawigan ng malaking lawa,
Rehiyon ng Timog Katagalugan,
Bangsafilipino sa Timog Silangang Asya,
Planetang earth sa solar system,
Galaxy ng magatasgatas na landas,
Kalawakang walang hangganan

Umiihip na ang hangin ng tag-araw,
Dalawang kabilugan bago ang kasikatan ng mga bituin ni Magbangal,
Nagsisimulang maglakad si Eon,
Nagkukuwento na si Anne,
Kaarawan ni Liz

Ang Lopez Avenue ng Los Banos

1.Maliban sa kahabaan mula sa tulay na hangganan ng Anos at Batong Malake patungong riles ng San Antonio, ang Lopez Avenue na ang pinakaabalang daan ng Los Banos. Sa daang ito namamaybay ang maraming gusaling pangkomersyo. Ang isang dulo nito ang nakakabit sa Junction at ang kabila ay deretso sa UPLB.

2. Hindi katulad ng mga kalsadang ipinangalan sa mga bayani, hindi ko pa rin alam kung kanino ipinangalan ang Lopez Avenue.

Ngunit may hinuha ako na ipinangalan ito sa isang dating prominenteng mamamayan ng Los Banos. May narinig akong kuwento na ang dating alkalde ng bayan ng Los Banos ay isang Lopez. At sa ngayon may mga apelyidong Lopez pa rin na ang mga ari-arian ay matatagpuan sa kahabaan ng Lopez Avenue. Sa malamang sila ay mga anak o kaya’y kamag-anak ng taong pinagkunan ng pangalan ng Lopez Avenue.

Ayon sa aking mga narinig na usap-usapan, ang mga Lopez nga pala dito ay isa sa mga inapo ng isa sa mga kapatid ni Gat Jose Rizal. Kung babalikan natin ang kasaysayan, dito raw pala sa Los Banos lumikas ang pamilyang Rizal nang sila’y palayasin ng mga prayle sa kanilang lupain sa Calamba. Sinasabing may lupain din sila rito noon.

3. Sa umaga, abala ang Lopez Avenue. Puno ang mga dyip na patungong UPLB kung saan naroroon ang maraming tanggapan at gusaling-paaralan ng mga kolehiyo. Minsan may makikita ring mga tumatakbo-ehersisyo patungong Baker Field sa UPLB. Habang papalapit sa kampus ng UPLB, dadami ang makikitang tao na naglalakad. Karamihan sa kanila ay mga mag-aaral ng UPLB.

Tuwing hapon, masikip ulit ang daloy ng trapiko sa Lopez Avenue. Marami ring makikitang naglalakad. Karamihan sa mga naglalakad ay mga mag-aaral na pauwi na at mga empleyado.

4. Kapag malakas ang ulan, bumabaha sa Lopez Avenue. May panahon noon na ang ang mga mabababang kahabaan ng kalsada ay tila mga palaisdaan.

5. Matapos ang isang dekadang pagsubaybay sa Lopez Avenue, kapansinpansin ang pagbabagong bihis nito. Sa bandang Junction nito sumulpot ang isang mall. Sa bandang malapit naman sa tarangkahan ng UPLB, nagsulputan ang iba’t ibang gusaling pangkomersyo.

6. Noon, ang bukas lamang na tindahan tuwing gabi sa Lopez Avenue ay ang tindahan ni Mang Pogs. Doon mahilig bumili ang mga nagpupuyat na mag-aaral ng UPLB.

7. Tuwing hapon, makakakita ka ng mga magkasintahang naglalakad sa Lopez Avenue. Kapag medyo malapit na dumilim, madalas magkahawak-kamay ang magsing-irog o di kaya naman nakaakbay ang lalake sa kasintahan niya. At madalas ang direksyon nila ay papunta sa kampus ng UPLB at ang hinuha ko’y tutungo sila sa Baker Field kung saan sila uupo sa damuhan.

8. Noon, madalas na sa Lopez Avenue ang daan ng mga nagpoprotestang mga estudyante lalo na kung ang isyu ay mga usaping pambansa (gaya ng oil price hike, education budget, atbp). Hahantong ang kanilang martsa hanggang sa Junction kung saan sila magdaraos ng programa at ilang panahong aabalahin ang daloy ng trapiko.

9. Sa Lopez Avenue din nagmotorkada noon ang mga kandidata ng Miss Earth. Doon namin napansin na parang mga manyika ang mga kandidata. Parang mga hindi totoong tao. Kulang na lamang na mawalan ng kanal ang kanilang mga nguso upang maging kabilang sa lahing engkanto.

10. Napupuno ang Lopez Avenue kapagka may prusisyon tuwing Mayo at tuwing Biyernes Santo. Madalas na sumasama sa prusisyon ang karamihan din sa taga-Lopez Avenue.

Siyanga pala, nakiki-Sinulog na rin ang Los Banos ngayon. Napansin ko kasi nitong nakaraan na may prusisyon din dito sa Lopez Avenue para sa Sto. Nino.

11. Unti-unting nababawasan ang mga bakanteng lote sa Lopez Avenue. Datirati ay marami pang bakanteng lote na sinasagisag ng mga damuhan/talahiban. Sa ngayon yata ay mabibilang na lamang sa daliri ang mga bakanteng lote.

12. May mga panahong sobrang bagal ang daloy ng trapiko sa Lopez Avenue. Natatandaan ko pa na may pangyayari noon na ang pila ng mga dyip/sasakyan ay mula Junction hanggang sa loob pa ng UPLB.

13. Sa mga mabibilis maglakad, kayang lakarin nang 15 minuto mula Junction hanggang tarangkahan ng UPLB. Sa mga may kabagalan, malamang nasa 25-30 minuto.

14. Ngayon ay maliwanag na ang kahabaan ng Lopez Avenue tuwing gabi. Noon kasi hindi lahat na bahagi ng Lopez Avenue ay may ilaw.

15. Masarap maglakad sa Lopez Avenue tuwing umaga lalo kapag wala masyadong naglalakad.

16. Sa Junction na dulo ng Lopez Avenue, madalas mong maririnig tuwing hapon ang isang mama na nag-aanunsyo. Sa natatandaan ko, nagsimula ito noong mga huling bahagi ng panunungkulan ng nagdaang alkalde.

Madalas ang sinasabi ng mama ay patungkol sa pagsasaayos ng daloy ng trapiko. At dito niya pinadadaloy ang propaganda hinggil sa katangian ng bayan ng Los Banos. Ayon sa kanya, “ang bayan ng Los Banos ay bayang may disiplina”. Kaya pinagagalitan niya iyong mga hindi tumatawid sa tamang tawiran at iyong mga drayber na hindi sumusunod sa mga traffic enforcers. Minsan maririnig mo siya na magsasabing, “Kayo mga drayber ng Sta. Cruz at San Pablo, dapat malaman ninyo na dito ay bayang may disiplina. Sumunod kayo sa batas trapiko. Hindi pupwede dito ang walang disiplina.” At patuloy siyang magsasabi ng iba pang bagay. Inaanunsyo din niya kapagka may mga aktibidad ang pamahalaang bayan.

17. Sa Lopez Avenue matatagpuan ang simbahan ng San Antonio de Padua. Kitang-kita mula sa bukana nito kung may kasalan at misa para sa patay. Madalas maraming tao rito kapagka may mga pagdiriwang panrelihiyon ang mga Katoliko.

18. May mga nagtitinda ng isaw at fishball sa Lopez Avenue. Ang madalas kong mapansin ay iyong nasa may kanto ng F.O. Santos. Madalas nagkukumpulan doon ang mga mag-aaral na mahilig sa mga ganoong pagkain.

19. Noong kasagsagan ng bagyong Milenyo, sa Lopez Avenue natipon ang mga bubong na yerong nagsiliparan sa kalakasan ng bagyo. Nagmistulang junkshop ang Lopez Avenue sa araw na iyon.

20. Noong nagkaroon ng buhawi sa Los Banos, kitang-kita sa Lopez Avenue ang tila isang higanteng trumpong sobrang itim. Mabuti na lamang at hindi nito natunton ang Lopez Avenue.

21. ANg bawat bahagi pala ng kahabaan ng Lopez Avenue ay may kanya-kanyang pangalan. Madalas ang mga pangalan ay may kaugnayan sa mga istrukturang prominente sa bawat bahagi. At ang Lopez Avenue nga rin pala ay ang kahabaan din ng barangay Batong Malaki.

Panahong namumunga ang punong mangga at ang kalamyas sa harap ng bahay
Bahay Kape sa kuwadradong gusali na katapat ng simbahan ni San Antonio sa Lopez Avenue