Pamamasyal sa NAC o Kung Paano Gumimik Na Hindi sa Mall at Hindi Magastos o Kung Paano Maging Malusog ang Katawan at Kaluluwa o Mga Bagaybagay Hinggil sa Los Banos

1. Makalipas ang mahigit isang dekada mula nang makatuntong ako sa Los Banos, nitong nakaraang Biyernes lamang natuloy ang balak na pumanhik sa National Arts Center sa bundok Makiling. Kasa-kasama ko sa pagpanhik doon ang aking mag-iina.

At dahil may mga kasamang tsikiting, ang balak na umalis ng alas-sais nang umaga ay nauwi sa alas-diyes. (Ganito talaga yata kapag may kasamang mga bata.) Nagpahatid kami ng dyip hanggang sa malaking tarangkahan ng NAC sa may Jamboree. Pumirma kami sa logbook ng guwardya at binigyan kami ng visitors pass. Nang tanungin namin ang guwardya kung anong oras kami makakarating sa paroroonan ay sinabi ng guwardya na hindi niya alam dahil may kasama kaming dalawang bata. Mula doon ay naglakad na kami paahon.

Aba, talagang paahon ang daan. Kaya siguro mahal ang singil ng drayber kapagka nagpahatid hanggang sa NAC. At dahil gustong makatipid, sinubukan nga namin na maglakad na lang paahon. Marahil mahigit isang kilometro na ang nalakad namin nang magpabuhat na ang aking bunso dahil pagod na siya. Ang akin namang kabiyak ay nakikita kong pagod na kaya kinuha ko na sa kanya ang daladala niyang bag na naglalaman ng aming baon. Ang akin lamang panganay ang siglang-sigla pa rin sa paglalakad. Nagpatuloy kami sa paglalakad habang panakanaka akong kumukuha ng litrato sa mga nadadaanan namin. Mga dalawang beses kami nakapagpahinga nang makarinig kami ng ugong ng dyip na tila hirap na hirap sa pag-ahon. Napagpasyahan na namin na sumakay pagdaan ng dyip dahil kahit ako ay tagaktak na ang pawis kahit na maulap at umaambon-ambon. Tiyempo namang naroon na kami sa isang kurba kung saan maaaring tumigil ang dyip pagdaan. Kaya sumakay na nga kami nang dumaan ang dyip na naghahatid noon ng estudyante ng PHSA kasama ang kanyang mga magulang.

Ilang minuto lamang nakarating na kami sa PHSA. Malapit na lang pala iyon sa kung saan kami nadaanan ng dyip. Mula roon ay lumakad na kami papunta sa NAC. Tuwang-tuwa naman ang mga kasama ko habang naririnig ang huni ng mga ibon at habang napagmamasdan ang mga punong nadaraanan namin. Hindi naman nagtagal ay narating namin ang Tanghalang Makiling kung saan namin balak magtayo ng aming tolda.

Matapos mag-usisa sa guwardya kung saan kami maaaring magtayo ng tolda, hindi na kami nag-aksaya ng panahon. Nagugutom na kasi kaming lahat dahil alas-onse y medya na. Itinayo namin ang aming tolda sa lilim ng isang puno at sa kalapit nitong niyog. Kitang-kita mula sa aming pinagkampuhan ang malaking lawa at ang sinasabing lawa ng buwaya. Matapos maihanda ang tolda, inihanda na rin namin ang aming pananghalian. Sarap na sarap naman kami sa aming baon na pritong manok at letsugas na isinasawsaw namin sa tinimpla naming tuna spread na siya ring ginawa naming palaman ng dalang tinapay. Nagdala rin kami ng kaunting ubas na binili ko sa suki namin sa palengke.

Pagkatapos ng pananghalian, nagsipagpahinga na kami habang sinasamyo ang sariwang simoy. Ilang saglit pay naghahabulan na ang dalwang bata paikot-ikot sa aming tolda. Mayamaya lamang ay naghahabulan na sila sa kalapit na damuhan kung saan nabubulabog nila ang magkasintahang nakaupo doon na sa mga oras na iyon ay halatang nagnanais na sila lang ang tao.

Nang sumapit ang alas-dos, napansin ko na ang unti-unting paglapit ng maiitim na ulap. Kaya naman, inimis ko na ang aming told at inimpake ang lahat na gamit. Pumunta kami sa Tanghalang Makiling kung saan naroroon ang isang grupo ng mga kabataang miyembro ng isang relihiyon na nagsasagawa yata ng isang aktibidad. Lalakad na sana kami pababa ng bundok nang mapansin kong masyadong malapit na ang maiitim na ulap. Pinayuhan rin kami ng isang caretaker doon na hintayin na lamang namin ang kanilang serbis na bus kung saan maari kaming makisakay. Kaya hindi na kami tumuloy sa pagbaba. At ilang minuto pa nga matapos naming makausap ang caretaker ay bumuhos na nga ang malakas na ulan.

Matapos ang ulan, nag-ikot-ikot kami sa paligid. Doon ko nabasa nang buo ang plake sa ilalim ng flagpole doon na nagsasalaysay hinggil sa pagkakatatag ng NAC. Sa may di kalayuan naman, may isang dayuhan na kasama ang isang Filipina na seksingseksi at pakuha nang pakuha ng litrato sa kasama niyang dayuhan. Mayamaya pay may nagsidatingan ding mga turistang Pinoy na malamang ay kasama sa isang field trip.

Nang sumapit ang alas-kuwatro, dumating na nga ang serbis na bus ng mga empleyado ng NAC. Malugod naman kaming inalalayan ng guwardya sa Tanghalang Makiling para makasakay. Sa byahe namin pababa, tinantya namin kung gaano kalayo ang aming nalakad mula sa malaking tarangkahan ng NAC sa Jamboree. Aba, malayulayo rin pala ang nalakad namin. Habang nasa bus pay bumuhos namang muli ang ulan. Mabuti na lamang may daladala kaming payong. Pagbaba namin sa harap ng Landbank, nakasakay naman kaagad kami ng dyip pauwi.

Pagdating namin sa bahay, tuwang-tuwa naman ang dalawang bata sa pagkukuwento kung ano ang kanilang mga pinaggagawa doon sa NAC. Matapos maghapunan, kaagad silang nakatulog dahil sa pagod. Tulog na tulog na sila habang sinusulat ko ito.

2. Matagal ko nang binabalak na pumanhik sa NAC. Binata pa nga ako noong una kong maisip na umahon doon. Subalit laging hindi natutuloy ang pagpunta ko roon. Siguro dahil sa isip-isip ko, hindi naman ako salat sa pangangakyat ng bundok. Hindi ko na mabibilang kung ilang beses akong nagparoo’t parito sa iba’t ibang bundok sa kalupaan ng talugan ng Tagoloan. At nakatitiyak ako na mas magaganda ang mga bundok na napuntahan ko na.

Ngayong natuloy na ang aking pag-ahon sa NAC, napagtanto ko na may mga pagkakatulad din ang bundok Makiling sa mga bundok na napuntahan ko na. Kagaya ng mga napasyalan kong bundok, masarap samyuin ang hangin sa Makiling. Masarap din ang pakiramdam ng katawan sa kapagka napupukaw na ang lahat na ugat sa mabilis na sirkulasyon ng dugo sa tuwing pawis na pawis na sa paglalakad. Magandang pagmasdan ang mga paruparo at tutubi na palipadlipad sa ibabaw ng ligaw na mga bulaklak sa tabing daan. Masarap sa mata ang larawan ng malalagong puno. Masayang pakinggan ang huni ng iba’t ibang ibon. Naririnig ko, habang naglalakad kami, ang huni ng mga tamsi, ul-ula at mga alansiyang. Mayroon ding mga gapasgapas. Tawang-tawa naman ang bunso ko nang humuni ako nang kagaya ng sa alimokon.

Habang naglalakad kami paahon, napansin ko rin na malaki ang kaibhan ng Makiling sa mga bundok na napuntahan ko na. Sapagkat sa Makiling, aspaltado ang daan na aming tinatahak. Malayongmalayo ito sa daang putik ng mga bundok na aking napanhik. Laluna ko pang napansin ang malaking kaibhan ng Makiling nang marating na nga namin ang PHSA.

“Aba, ang swerte naman ng mga nagsisipag-aral dito,” wika ko sa aking kabiyak. Sapagkat walang kagaya ng PHSA sa mga bundok na napuntahan ko na. Walang kagaya ng NAC sa mga bundok doon sa amin. Masarap nga malamang na magpakadalubhasa sa anumang larangan ng sining habang nakatira sa kagaya ng PHSA.

Nang mag-ikot-ikot ako sa paligid ng Tanghalang Makiling, napansin ko rin na may isa pang kaibhan ang Makiling sa mga bundok na napuntahan ko na. Sa bandang ibaba lamang ng aming pinagkampuhan, nakita ko ang maraming basura. May mga plastik na bote, plastik na baso, plastik na balot ng tsitserya at iba pa. Sadyang may mga tao talaga na hindi marunong magpahalaga sa kalikasan at ni hindi marunong sumunod sa mga simpleng alituntunin na napakalinaw na nakasulat sa gilid ng kalsada bago pumasok doon. Kasumpasumpang tunay ang mga taong sadyang walang disiplina at bait sa sarili na nagtapon ng mga basurang iyon.

3. Sa kagaya kong naniniwala sa pag-iral ng mga bagay at nilalang na hindi nakikita, isang espiritwal na lugar ang bundok ni Makiling kagaya ng mga bundok na napuntahan ko na. Ramdam ko sa lugar na iyon ang ibang daloy ng enerhiya na nakakapagpasigla sa hininga na dahandahang nanunuot sa bawat hibla ng kalamnan. Ito iyong tipo ng enerhiya na nagbibigay ng kakaibang lakas at tapang sa isang bagani. Ito iyong tipo ng enerhiya na nagbibigay ng kapayapaan at kapanatagan sa loob ng isang baylan. Ito iyong tipo ng enerhiya na nagbibigay ng mga pangitain at malalim na pananaw sa mga bagaybagay.

Ang enerhiyang iyon rin kaya ang nasagap ni Ferdinand E. Marcos nang siya umanoy nagmunimuni roon noong kanyang kabataan? Ang enerhiyang iyon kaya ang nag-udyok sa kanya upang idambana ang sinasabing Mabuti, Tunay, at Maganda?

Ah, mahiligin din pala sa alamat si G. Marcos kung kaya pati ang sarili niyay ninais niyang gawing isang alamat. Ito ang malinaw na mensahe ng plake sa ilalim ng flagpole doon na pumapatungkol sa pagkakatatag ng NAC. Nais niyang maging tagapagtatag ng isang mataas na sibilisasyon. Subalit iyon yata’y sa salita lamang sapagkat tingnan nyo nga naman kung paanong naging bayang lubog sa utang itong ating bansa. Ang singaw ng asupre yata sa Mudspring ang kanyang nalanghap noon at hindi ang enerhiyang nabanggit ko sa unahan.

4. Kitang-kita mula sa NAC ang malaking lawa na tila napuno na ng mga fish cages. Sa palagay ko’y sakal na sakal na ang lawa at hindi na makahinga. Ito marahil ang dahilan kung bakit nagkaroon ng malawakang fish kill kamakailan lamang. Sadyang mahirap turuan ang tao na hindi maaaring ang kanyang kapakanan lamang ang dapat niyang isaalang-alang.

Sadya nga kayang pansariling kabutihan lamang ang iniisip ng tao? Ah, malamang hindi niya ito titingnan na ganoon. Sasabihin ng tao na ito ay sa ngalan ng pag-unlad. Ah, sa ngalan ng pag-unlad pinupuno nila ng fish cages ang lawa. Sa ngalan ng pag-unlad, tinatapunan nang tinatapunan ng dumi mula sa kabahayan at mga pabrika ang naghihingalong lawa.

Nitong bago lamang, nabasa ko ang balita na ginagamit na naman ang ngalan ng pag-unlad. Sa ngalan ng pag-unlad, handa na raw ang Los Banos sa pagpasok ng malalaking negosyo. Marami raw ang magkakaroon ng trabaho. Lalaki raw ang kita ng mga lokal na negosyo. Lalaki raw ang kita ng pamahalaang-lungsod. At kung anu-ano pang kabutihan.

Subalit alam nating hindi babanggitin sa ngalan ng pag-unlad ang pagputol sa mga puno (gaya ng ginawa ng SM sa Baguio). Malamang iiwasan nilang banggitin na kaakibat ng pag-unlad ang paglobo ng populasyon. At hindi malayong unti-unting makakalbo ang Makiling kasabay ng pagdami ng tao. At malamang hindi rin babanggitin na sa pagpasok ng malalaking negosyo, maraming maliliit na negosyong lokal ang masasagasaan. Tiyak hindi rin mababanggit na kasabay din ng sinasabing pag-unlad ang pagtaas ng kriminalidad (senyales na yata nito ang mga nakaraang kaso ng panggagahasa’t pagpatay). At hindi rin mababanggit na sa pagpasok ng malalaking negosyo, magbabago ang takbo ng buhay. Sa malamang mawawala na ang kahit papano’y tahimik na buhay-probinsyang pakiramdam sa Los Banos.

“At sino ka para kwestyunin ang banal na ngalan ng pag-unlad?” ito marahil ang magiging tanong na ibabato sa kagaya kong may mga agam-agam sa sinasabing pag-unlad.

Ah, kailan matututo ang tao hinggil sa diwa ng tunay na pag-unlad? Kailan matatanggap ng tao na hindi salapi ni ginto ang sukatan ng tunay na pag-unlad?

Sadyang hanggang ngayon, hindi pa rin yata tumatalab ang wika ng Daking Guro na ang tao’y hindi nabubuhay sa tinapay lamang.

“Hoy! Ereheng pagano, wag kang magmarunong dahil may basbas sa taas itong plano namin!” marahil iyon naman ang isasagot nila. Iilan na lamang yata talaga ang naniniwala ngayon na hindi panginoon ang mga nakaupo sa trono ng pinansya at pulitika. Sa bagay, hindi na ito dapat ipagtataka ngayong mas marami na ang nagsisimba araw-araw sa mga mall at iba pang bahay-kalakal.

5. Ang bawat pag-akyat sa bundok ay paghahagilap ng landas sa pangarap na pag-angat sa buhay materyal man o buhay espiritwal. Dapat lamang maunawaan na bilang tao, dapat magkaagapay ang espiritwal at materyal na landas. Ito ay kung naniniwala ka na ang tunay na pag-unlad ay hindi lamang nasusukat sa makamundong kayamanan. Ito ay kung naniniwala ka na ang tao sa katotohanan ay isang espiritwal na nilalang at ang kanyang katawang materyal ay damit lamang na kanyang kusang huhubarin pagsapit ng panahong handa na siyang sumulong sa mas mataas na antas ng pag-iral.

Anijun Mudan-udan
Limang Kabilugan Makalipas ang Bagong Taon
Apat na bilyong taon bago magsanib ang Milky Way at Andromeda
Sa paanan ni Makiling, bayan ni Paciano Rizal, Lalawigan ng malaking lawa

Hinggil sa Pakikipagkapwa o ang Ilang Aral na Dapat Matutunan ng Tao sa Mundong ito

1. Sa payak na pakahulugan, ang pakikipagkapwa ay ang paraan ng pakikisalamuha sa ibang tao (at sa ibang nilalang). Ang batayan nito ay mag-iiba lamang ayon sa mga paniniwala at mga saloobin ng isang indibidwal na hinubog ng mga institusyong panlipunan.

2. Isang karaniwang bagay lamang para sa isang normal na tao ang pakikipagkapwa. Ito marahil ang dahilan kung bakit hindi ito pinag-iisipan pa ng maraming tao sa mundong ibabaw.

3. Hindi alam ng karamihan na ang halaga ng pag-iral sa mundong ibabaw ay nakasalalay lamang sa kanilang pakikipagkapwa. Ang buong akala ng marami, ang yaman, dangal at talino ang sukatan ng halaga ng pag-iral kung kaya mas pinahahalagahan nila ang pagkamit sa mga ganoong bagay.

4. Ang mabuting pakikipagkapwa ay iyong pakikisalamuha sa ibang tao nang may buong paggalang at walang halong pagkukunwari. Ang akala ng iba, kapag mahusay sa pakikipagplastikan (gaya nang sa ginagawa ng maraming pulitiko) ay mabuting pakikipagkapwa na.

5. Ang pakikipagkapwa ay nagkakaroon ng iba’t ibang anggulo para sa iba’t ibang tao. Hinahati din ito ng marami sa iba’t ibang kategorya at antas. Hindi malay ang marami sa atin na ang mga bagay na gaya ng pakikipagkaibigan, ugnayan ng magkakapamilya, relasyon ng mag-asawa, ugnayan ng magkakatrabaho, pakikitungo sa mga pulubi, pakikisalamuha sa mga kaklase, pakikitungo sa mga kalaro at iba pang uri ng relasyon ay iba’t ibang mukha lamang ng pakikipagkapwa.

6. Naniniwala ako na ang paghubog sa pakikipagkapwa ng tao ang malaking dahilan ng pag-iral ng tao sa mundong ibabaw. Ito marahil ang dahilan kung bakit may iba’t ibang mukha ang pakikipagkapwa. Nais marahil ng Dakilang Tagapaglikha (kung ibabatay sa pananaw panrelihiyon) na matuklasan ng tao na siya bilang indibidwal ay hindi kaiba sa tao bilang isang kolektibong nilalang.

7. Sa ganang akin, ang mabuting pakikipagkapwa ay nakaugat sa malalim na pag-unawa sa kapwa tao at tauspusong pagsisikap na maitransporma ang pag-unawang iyon sa pakikitungo na makakapag-ambag sa pag-unlad ng kapwa tao. Kung gayon, ayon sa pananaw kong ito, isang espiritwal na bagay ang pakikipagkapwa at hindi lamang payak na usapin ng inter-aksyon sa ibang tao.

8. Naniniwala ako na sadyang espiritwal na bagay nga ang pakikipagkapwa. Ito marahil ang dahilan kung bakit may mga uri ng pakikipagkapwa na itinuturing natin bilang banal. Ito rin marahil ang esensya ng tinuran ng Dakilang Guro ng sangkatauhan na dapat “Mahalin mo ang iyong kapwa kagaya nang sa pagmamahal mo sa iyong sarili”.

9. Sa tahanan unang nahuhubog ang karanasan sa pakikipagkapwa. Napakahalagang tungkulin kung gayon ang pagiging isang magulang at isang napakahalagang institusyon kung gayon ang pamilya.

Ang ugnayan sa loob ng isang pamilya ang unang batayan ng isang tao kung ano ang mabuti (o hindi mabuting) pakikipagkapwa. Madalas ang mga magulang ang nagtuturo nito (lantaran man o hindi) sa pamamagitan ng kanilang mga kilos, paraan ng pananalita at paraan ng pakikitungo sa mga anak, ibang kapamilya at sa ibang tao.

Marahil ang katagang “ang tahanan ang unang paaralan ng bata at ang mga magulang ang unang guro” ay tumutukoy talaga sa “pag-aaral” sa konteksto ng pag-aaral sa pakikipagkapwa. Sa ngayon kasi, mas binibigyang-diin ng maraming magulang ang usapin ng pag-aaral sa konteksto ng akademikong pakahulugan nito.

10. Sa pagitan ng mag-asawa (na itinuturing na banal ang pagkakabuo), sadyang isang mahalagang bagay ang mabuting pakikipagkapwa. Sa tingin ko, sa panahon natin ngayon, marami ang sumasablay pagdating dito. Malamang dulot ito ng kakulangan ng pag-unawa at pagtanggap sa pagiging banal ng relasyong mag-asawa. At marahil nagiging balakid sa pag-unawa nito ang pagiging abala ng karamihan sa trabaho (o pagiging abala sa bisyo para sa iba).

Siyempre pa, malaking hadlang din sa pag-unawa kapagka ang dahilan ng pag-aasawa ay sadyang hindi ayon sa pakikipagkapwang ibinunga ng pag-ibig kundi iyong ibinunga lamang ng paghahangad ng mga bagay na materyal at makamundo.

11. Sa pagitan ng anak at magulang, nararapat ding may maayos na pakikipagkapwa. Ang mabuting pakikipagkapwa ng magulang sa anak marahil ang siyang pinakamalaking bagay na maaaring maipamana niya. At marahil ang mabuting pakikipagkapwa ng anak sa kanyang magulang ang siyang pinakamasayang alaala na maaari niyang maipabaon sa kanyang mga magulang.

12. Sa ugnayan ng mga magkakaibigan, ang mabuting pakikipagkapwa ang siyang batayan ng mga pagkakaibigang tumatagal at lalong nagiging makulay sa pagdaan ng panahon. At sa pagkakaibigang ganito, ang mabuting pakikipagkapwa ay hindi lamang nagmumula sa isang panig kundi sa lahat ng panig na kasangkot.

13. Sa panahon natin ngayon, bibihira na lamang makasalamuha ang mga taong may tunay na mabuting pakikipagkapwa. Kadalasan kasi, ang pakikipagkapwa ngayon ay natatabingan ng mga birang at pagbabalatkayo. Ang kadalasang makakadaupang-palad mo ngayon sa pakikipagkapwa ay ang mga pagkukunwari ng ibang tao at hindi ang mga tunay nilang saloobin. Tila ba ang marami ay natatakot na ipakita ang tunay nilang mukha nang walang kahit katiting na pagkukunwari.

14. Anumang kategorya at antas ng pakikisalamuha sa ibang tao, nararapat sikapin ng isang tao na maisagawa ang mabuting pakikipagkapwa. Dapat maunawaan ng tao na ang mabuting pakikipagkapwa ang daan tungo sa kanyang pag-unlad bilang tao sa mundong ito. Dapat tanggapin ng tao na ang mabuting pakikipagkapwa ang pangunahing esensya ng kanyang pag-iral sa mundong ito sapagkat ang tao bilang indibidwal ay hindi kaiba sa tao bilang kolektibong nilalang.

15. Ang mabuting pakikipagkapwa ay hindi isinasagawa upang mapuri ng iba. At lalong hindi isinasagawa ang mabuting pakikipagkapwa upang makatanggap ng gantimpala o anumang biyaya.

16. Sa lumang mga aral ng sangkatauhan, may apat na mga utos tungo sa mabuting pakikipagkapwa.
a. Pakainin ang mga nagugutom b. Painumin ang mga nauuhaw c. Damitan ang walang damit. d. Ilibing ang patay.

Tila napakapayak lamang ang mga utos na ito. Subalit alam nating lahat na malamang, iilan lamang sa ating mundo ngayon ang nagampanan ang mga tungkuling ito nang buong puso.

17. Susi sa mabuting pakikipagkapwa ang pagnanais na maging mabuti sa kapwa. Madalas, sa ating pakikipagkapwa, nais nating maging mabuti muna sa atin ang ibang tao bago tayo maging mabuti sa kanila. O kaya naman para sa ibang tao na nag-aakalang sila ang sentro ng mundo, dapat ang lahat ay maging mabuti sa kanila kahit na ano pa ang gawin nila. May mga tao naman na dahil sa kanilang disbentaheng kalagayan, iniisip na nila na obligasyon ng ibang tao na maging mabuti sa kanila. Mayroon namang iba na dahil sa kanilang bentaheng kalagayan, iniisip nila na karapatan nila na maging mabuti lamang sa piling mga pagkakataon at sa mga tao lamang na malapit sa kanila.

18. Ang mabuting pakikipagkapwa ang isa sa mga pangunahing aral na binigyang diin ng mga Dakilang Guro ng sangkatauhan.

19. Isang malaking kabalintunaan na habang umuunlad ang teknolohiyang may kinalaman sa transportasyon at komunikasyon, ay lalo yatang hindi na marunong sa mabuting pakikipagkapwa ang maraming tao.

20. Sa unang tatlong dekada ko sa mundong ibabaw (kung sakaling ito man ang una kong pag-iral sa mundong ito), marahil hindi pa rin lubos ang aking pagkaunawa hinggil sa tunay na diwa ng pakikipagkapwa. Subalit umaasa ako na sa pamamagitan ng mga kagaya nitong paghahakahaka ay unti-unting akong mahubog tungo sa pagiging isang mabuting kapwa sa lahat nang walang pagtatangi sa kulay, lahi, kalagayan, kasarian at paniniwala ng iba.

Anijun Mudan-udan
Habang umiinom ng mahiwagang salabat na tinimpla ng aking Gagawen
Apat na araw bago ang kaarawan ni Ang Nagliliwanag

Mga Palapalagay atbp Hinggil sa Dagling Baha sa Cagayan de Oro at Iligan

Mga Palapalagay atbp Hinggil sa Dagling Baha sa Cagayan de Oro at Iligan

1. Marami ngayon ang nagtatanong kung bakit nangyari ang dagling pagbaha sa Cagayan de Oro at Iligan. At simple lamang ang sagot dito – dahil walang mga puno na pipigil sa tubig.

At bakit walang mga puno? Simpleng muli ang sagot – dahil pinagpuputol ang mga puno.

Bakit pinagpuputol ang mga puno? Dito may iba’t ibang anggulo ang mga sagot subalit kung susumahin ay parepareho lamang.

Katwiran ng mga may-ari ng kompanya sa pagtotroso – para makatulong sa ekonomiya. Malaki ang kikitain ng pamahalaan sa mga buwis na ibabayad nila at makapagbibigay pa ng hanapbuhay sa mga tao. Mabubuksan pa anila ang iba’t ibang lugar sa pamamagitan ng paggawa ng mga daan kung kaya hindi maiiwang nakatiwangwang ang mga lupa.

Katwiran ng mga may-ari ng plantasyon – para makatulong sa ekonomiya. Malaki ang kikitain ng pamahalaan sa mga buwis na ibabayad nila. Mabibigyan pa ng hanapbuhay ang maraming tao. At magagamit ang mga lupang nakatiwangwang at nagiging gubatan lamang.

Katwiran nito lamang ng mga may-ari ng mga subdibisyon – para makatulong sa ekonomiya. Malaki ang buwis na kikitain ng pamahalaan sa mga buwis na ibabayad nila. Mabibigyan pa ng hanapbuhay ang kagaya ng mga karpintero at mason. Makakatulong pa umano sila sa suliranin sa pabahay.

Katwiran ng mga may-ari ng kompanya ng pagmimina – para makatulong sa ekonomiya. Malaki ang kikitain ng pamahalaan sa mga buwis na ibabayad nila. Mabibigyan pa daw ng hanapbuhay ang mga tao. At mapagkakakitaan ang mineral na nakaimbak lamang sa ilalim ng lupa.

Katwiran ng mga maliliit na magtotroso na binansagang mga iligal na magtotroso (dahil ang malalakihan lamang ang ligal?), upang may ipalamon sa pamilya. Magkakaroon pa umano sila ng hanapbuhay kaysa sa maging mga magnanakaw, tulisan o di kaya’y pulubi.

2. Lahat na kasangkot sa pagpuputol ng mga puno ay makatwiran sa kanilang sariling pananaw. Silang lahat ay namamarali na ang kanilang ginagawa ay para sa kabutihan ng nakararami.

Subalit ang kalikasan ay bulag sa ganoong uri ng pagdadahilan. Sa lohika ng kalikasan, simple lamang ang mga bagay. Kapag pinagpuputol ang maraming puno, hahayaan ng kalikasan na magkaroon ng mga pagbaha.

Hindi kinokonsidera ng kalikasan kung malaki ang kinita na buwis ng pamahalaan. Hindi alintana ng kalikasan kung marami ang nagkaroon ng trabaho. Hindi rin kinokonsidera ng kalikasan kung naiwasang maging magnanakaw, tulisan o di kaya’y pulubi ng ibang tao.

3. Ngayong nagkakatanungan kung sino ang dapat na sisihin sa pagbaha, marami kaagad ang nakaturo sa mga iligal na magtotroso. Hindi yata maunawaan ng ibang tao ang simpleng lohika ng kalikasan na maging ligal man o iligal ang pagtotroso o pagpuputol ng puno ay pareho lamang itong magbubunga ng baha.

Syempre, iwas pusoy ngayon ang mga kompanya ng pagtotroso na malawakang namutol ng puno noon sa mga karatig lalawigan kung saan nagmumula ang katubigan na rumagasa papunta sa Cagayan de Oro at Iligan. Sa malamang ang mga may-ari ng mga kompanyang iyon ay nasa ibang bansa na ngayon upang magpakasaya sa kayamanang naipundar ng kanilang pagtotroso.

Iwas pusoy din malamang ang mga may-ari ng malalaking subdibisyon sa paligid ng mga lungsod na nabanggit. Gayundin din ang mga may-ari ng minahan (maliliit man o malalaki). Malamang ay mangingibang-bansa din sila upang hindi mapagdiskitahan.

Iwas pusoy din malamang ang mga may-ari ng malalaking plantasyon sa mga karatig lalawigan. Marahil ikakatwiran nila na matagal na silang may plantasyon at ngayon lang naman nangyari ang ganoong pagbaha. Ang hindi nila aaminin ay ang katotohanang kahit ang paanan ng kabundukan ng Kitanglad ay kanila nang binabalatan upang pagtamnan.

Ang hindi lamang makakaiwas pusoy ay ang maliliit na mga magtotroso dahil wala silang tagapagsalita na magtatanggol sa kanila sa midya. At dahil hindi kumikita ng buwis ang pamahalaan mula sa kanila.

4. Sadyang nakapanlulumo ang nangyaring trahedya sa Cagayan de Oro at Iligan. Sa mga may napinsalang ari-arian at sa mga nawalan ng mahal sa buhay, malamang hindi nila mailarawan ang saklap ng kanilang sinapit. At para sa iba, ito ay pinagmumulan ng galit na hindi rin malaman kung kanino itutuon kung kaya nagtatanong sila kung sino ang dapat managot. Ito marahil ang dahilan kung bakit mabilis ang mga daliri ng iba na ituro ang iligal na mga magtotroso. Ayaw malamang ng ibang may pananagutan na sila ang mapagbuntunan ng sisi at galit ng taumbayan.

5. Ngunit katulad ng nauna nang mga trahedyang kagaya nito, madali lamang itong masasapawan ng ibang isyu sa susunod na mga araw. Kapag may bagong pagkakaabalan na ang masmidya, mawawala na ito sa pangunahing mga usapin. At katulad ng mga naunang trahedya, tanging ang mga naging direktang biktima na lamang ang makakaalala nito.

A, sadyang napakarupok ng alaala ng bayang ito. Pinatunayan na ito ng mga trahedyang kagaya ng pagguho noon sa Cherry Hills Subdivision, ng pagbaha noong bagyong Ondoy at Milenyo, mga malawakang pagguho noon sa Quezon at iba pang nasa paanan ng Sierra Madre, mga pagguho sa Benguet, dagling baha sa Ormoc at marami pang iba na nilimot na ng marami.

Ang pinakamalungkot sa lahat ay hanggang ngayon hindi pa rin tumatalab sa isip ng marami ang aral na nais iparating ng mga trahedyang ito. Na dapat nating pangalagaan ang kalikasan upang alagaan tayo nito. Na dapat magtanim ng puno, magtanim ng mga puno, magtanim ng maraming puno!

6. Hindi kailangan ang pamahalaan upang maunawaan natin na kailangan magtanim tayo ng puno at lalong hindi kailangan ang pamahalaan upang maisagawa natin ito. Bagaman ang pamahalaan, bilang resulta ng ating kolektibong ekspresyon, ay nararapat talaga na mangunguna sa pagtitiyak ng kaligtasan ng kanyang mamamayan.

Hindi rin natin kailangan pa ng marami pang trahedyang kagaya ng nangyari sa Cagayan de oro at Iligan upang maunawaan na dapat ngayon mismo ay magsasagawa tayo ng pagtatanim ng mga puno.

Hindi rin natin kailangan pa ng bagong trahedya upang maunawaan na dapat kontrolin ang pagpapalawak ng mga plantasyon at kung maaari ay kumpiskahin ang mga lupain nila na nararapat sana ay bahagi ng gubat o nararapat na pagtamnan lamang ng mga puno at gawing gubat muli.

Hindi rin natin kailangan pa ng mas malakas na pagbaha upang mapagtanto na nararapat itigil nang tuluyan ang anumang uri ng pagtotroso. At hindi natin kailangan pa dito ng depinisyon kung ano ang ligal at iligal.

Hindi na rin natin kailangan pa na magkaroon ng malawakang pagkasira sa ari-arian at pagkalagas ng buhay upang maisip na dapat itigil ang lahat na uri ng pagmimina sapagkat nakakasira ito sa kalikasan.

7. A, simple lamang talaga ang lohika ng kalikasan. Subalit dahil ang lohika ng tao ay nakasalalay sa sinasabi niyang pag-unlad, mauudyukan pa rin ang pamahalaan ng tao na payagan ang pagtotroso, pagmimina, pagtatayo ng subdibisyon sa kahit saan, pagpapalawak sa mga plantasyon dahil magbibigay ito sa kanya ng limpaklimpak na buwis. At syempre pa, dahil sa mga aktibidad na ito ng tao, may iilang tao na magkakamal ng limpaklimpak na kayamanan.

A, simple lamang ang lohika ng kalikasan subalit ang lohika ng tao ay kabaligtaran. Sapagkat ang tao ay hindi nag-iisip ng kabutihan ng tao bilang kolektibong katawan kundi ng kanyang kabutihan bilang indibidwal.

A, simple lamang ang lohika ng kalikasan subalit ang tao ay nagmamaangmaangan na hindi niya ito maintindihan upang matugunan ang kanyang hindi masawatang kaganiran sa mga bagay na materyal.

8. Sa katutubong mga paniniwala ng mga Higaonon, sadyang nararapat na iginagalang ang kalikasan. Kabilang sa paggalang na ito ang pangangalaga sa kalikasan upang masiguro na ang lahat na tao ay mabibigyan nito ng biyaya. Tinitingnan ito bilang isang kolektibong pananagutan ng pamayanan at kung gayon, walang sinuman ang maaaring magsagawa ng mga bagay na makakasira sa kalikasan sapagkat ang kapakanan ng nakararami ang nakataya.

Kung babalikan natin ang kasaysayan, bago pa maghariharian ang mga Kastila noon at mga kampon nila sa Hilagang Mindanao, ang mga banuwang kagaya ng Cagayan de oro at Iligan ay mga banuwang saklaw sa mga teritoryo ng mga Higaonon. Subalit magmula noong panahong makarating ang mga Kastila at mga kampon nila, kasama na ang sumunod pang mga mang-aagaw ng lupain, naitaboy mula sa mga banuwang ito ang mga Higaonon.

A, sa ngalan ng pag-unlad at sibilisasyon ay itinaboy ng mga dayuhan, mapuputi man o kayumanggi ang mga ninuno kong libu-libong taon nang naging tagapangalaga ng kagubatan ng Mindanao. At kami na kanilang mga inapo ay matatagpuan na lamang ngayon na nakakalat sa kung saan-sang lupain o kung hindi man ay sa kung saang sulok sa kabundukan ng Mindanao.

A, sa ngalan ng pag-unlad at sibilisasyon din pinagpapatay ang mga nauna sa akin na lider Higaonon sapagkat ayaw nilang papasukin ang mga kompanya ng pagtotroso at mga plantasyon sa kanilang mga lupain!

A, sa ngalan ng pag-unlad at sibilisasyon din pinagpapatay ang mga lider Higaonon na nagtanggol sa kanilang mga lupain sa pangangamkam ng mga dayuhan mapuputi man o kayumanggi.

A, sa ngalan ng pag-unlad at sibilisasyon din pinagpuputol ang mga puno.

A, sa ngalan ng pag-unlad at sibilisasyon tila pareho ang naging kapalaran ng mga Higaonon at ng mga puno. Hindi talaga magiging magkalayo ang kapalaran ng tagapangalaga at ang kanyang inaalagaan sapagkat tanggap nila na sila ay iisa.

Anijun Mudan-udan
Tagkabantuwa su sakuru hi Dalanong, Pito aldaw maipes su kagsagad hi kayamat ta aldaw

Ang Pag-asa ni Maypag-asa o Kung Paano Babasahin ng Isang Katutubo si Andres Bonifacio

Ang Pag-asa ni Maypag-asa o Kung Paano Babasahin ng Isang Katutubo si Andres Bonifacio

1. Sa murang isipan ko noon ay hindi ko maisiksik kung papaano naghatid ng pag-asa ang taong mas kilala ng maraming bata bilang taong nakatayo na may hawak na itak na handang ipanghalibas at parang sumisigaw. Matagal na panahon din ang lumipas bago ko nalaman ang tunay na kahalagahan niya sa kasaysayan ng bansang pinangalanang Las Islas Felipinas ng mga banyaga (ang pagkagamit rito ng salitang banyaga ay yaong sa nais ipakahulugan nito sa Cebuano – masasamang tao) mula sa peninsula ng Iberia na naghasik ng lagim (kaligtasan daw sabi ng mga prayle) sa mga bayan bayan (dahil wala pang sambayanan noon sapagkat hindi pa iisa bilang bayan ang buong kapuluan) ng bansang hanggang ngayo’y tinatawag sa pangalang kolonyal nito na Pilipinas.

2. Sa malamang ang yugto ng pagkasakop ng mga Kastila sa iilang sentrong bayan noon ng kapuluan (kahit ang taong binaril sa Bagumbayan dahil sa pagiging Filibustero ay nagsabi na limitado lamang ang saklaw ng kapangyarihan noon ng mga Espanyol) ay tiningnan noon ng mga mamamayang nasakop (hindi pa Pilipino dahil sa panahong iyon pa lamang binubuo ang konsepto ng pagiging Pilipino [Filipino na ito ngayon]) bilang panahon ng kawalang pag-asa. Ito marahil ang dahilan kung bakit pinili ni Andres Bonifacio ang sagisag panulat na Maypag-asa. Sapagkat sa yugtong iyon ng kanilang kawalang pag-asa ay ninais niyang maghatid ng pag-asa sa kanyang mga kababayang tinawag niyang lahat bilang mga Tagalog (malamang wala pa silang sensus noon at mga pag-aaral kung anu-ano ang mga pangkat-etniko sa bansa o kung mayroon man ay hindi nila ito mababasa dahil nasa kamay ito ng mga prayleng Espanyol).

3. At sadyang pag-asa nga ang hatid na diwa ni Maypag-asa sa kanyang mga kababayan sa Luzon. (Dapat maging malinaw na sa Luzon lamang halos ito at hindi sa buong kapuluan. Sa ibang pulo gaya ng Mindanao, binura na sa kasaysayan ang pangalan ng mga taong naghatid ng pag-asa doon [Dahil hindi pa nasusulat ang totoong kasaysayan ng mga pulo na gaya ng Mindanao sapagkat ang sinasabing kasaysayan sa maraming aklat ay walang saysay sa mga kagaya kong katutubo dahil ang nakasulat lamang doon ay kung ano ang mga nangyari sa mga taong nangamkam ng aming mga lupain at kung paano sila nakinabang sa mga likas-yaman na libu-libong taong iningatan ng aming mga kanununuan.]).

Ang hahaba at ang dami ng mga kurukuro ko ano? Ngunit dapat talaga ganyan para maging malinaw ang konteksto ng buong artikulong ito (kung matatawag man itong artikulo).

4. Sadyang kahangahanga ang ipinamalas ni Maypag-asa sa pagbibigay pag-asa sa kanyang mga kababayan partikular sa Luzon. Sa kanyang pangunguna at pamumuno naging malakas na pwersa ang kilusang kilala natin ngayon bilang Katipunan o KKK. Sa loob ng ilang panahon, natutunang umangkop ng Katipunan sa mga kahirapang nakinita na noon ng taong binaril sa Bagumbayan na nagpayo laban sa tahasang paghihimagsik na isinulong ni Maypag-asa.

(Kung hindi mo alam kung sino ang binaril sa Bagumbayan, malamang
a.) bagsak ka sa Sibika/Makabayan/Hekasi
b.) hindi ka tagarito at nagpapanggap lamang na Filipino
c.) Filipino ka pero ayaw mo
d.) walang halaga sa iyo ang mga taong namatay upang sa panahong kagaya ngayon ay malaya kang makapagbasa ng
ganito )

5. Kagaya ng mga ninuno kong bagani, matapang din at mapamaraan si Maypag-asa at ang kanyang mga kasamahan. Kung ang taong binaril sa Bagumbayan ay nag-alala sa kahandaan ng kanyang mga kababayan sa pakikidigma, si Maypag-asa ay hindi naabala sa ganoong isipin. Bagkus, gamit ang pag-asang malamang ay naramdaman niya, tiniyak niyang maging handa ang kanyang mga kababayan sa pakikidigma. At ang siniguro niyang maging handa ay ang isipan ng kanyang mga kababayan. Marahil naisip niya na kahit pa tama ang mga pagpapalagay ng taong sa kalauna’y binaril sa Bagumbayan, hindi ibig sabihin na walang magagawa upang maigpawan ang mga balakid na kakaharapin. At iyon ay dahil naniniwala siya na may pag-asa pa at ang pag- asang iyon ay mabibigyan lamang ng malinaw na mukha kung may kikilos para bigyang pag-asa ang iba.

6. Ngunit tila sadyang batas yata ng kalikasan na kung may nagdadala ng pag-asa, mayroon namang ang misyon yata ay sugbahan ang pag-asa. At ano pa nga ba ang maaaring pagsasalarawan sa mga taong hayok sa kapangyarihan (at sa kayamanan malamang!) na nagpapatay at pumatay kay Maypag-asa (at sa kapatid niya)?

Sa malamang ay tigib sa panggigipuspos ang puso ng mga taong naniwala at sumunod kay Maypag-asa nang malamang ang taong naghatid sa kanila ng pag-asa ay pinatay mismo ng mga taong nagsasabing kaanib sila sa kilusang kanyang itinatag. Kaya hindi nakapagtataka na bagaman mga “nakapag-aral daw” at mga mahuhusay na “abugado” ang iba sa lideratong pumalit kay Maypag-asa, naging bigo ang kilusan.

Ay, ang mga taong inuuod ang kaluluwa sa paghahangad ng materyal na kayamanan ay sadyang hindi makakapaghatid ng pag- asang maghahatid ng kalayaan. At mababasa pa rin hanggang ngayon sa kasaysayan na kapalit ang ilang daang libong piso ay isinuko ng mga taksil na lider ang laban.

At may gana pa ang ibang sumulat ng kasaysayan na isama ang mga pangalan ng mga taksil bilang mga bayani ng lahing ito? Sinuman sila na gumawa nang ganito ay marahil:

a. hindi alam ang kaibhan ng dumi sa kanin
b. banyaga na nagnanais magmukhang kakatwa ang bansang ito
c. amuyong ng banyaga na dolyar (oops clue yata ito) lang at “prestihiyo” ang kapalit
d. kunwari sinapian ng espiritu ng pagsisinungaling kapalit ang kayamanan at paninirahan sa ibang bansa lalo na
iyong may niyebe dahil sobrang nauto na doon lamang siya mabibigyan ng regalo ni Santa Claus sa bansang may
niyebe

7. Ang pag-asang isinulong ni Maypag-asa ay nagpasalinsalin na rin sa paglipas ng panahon. Nariyang mapunta ito sa mga kilusan ng mga magsasaka na nagnais magkaroon ng sariling lupa. Nariyang magbanyuhay ito sa mga kilusang manggagawa. Nariyang mapasalin ito sa mga kabataang umuugat sa mga dakilang anak ng bayang gaya mismo ni Maypag-asa.

Ngunit mayroon ding mga namamarali na minana nila ang pag-asang iyon samantalang ang kanila palang minana ay yaong sa mga nagpapatay at pumatay kay Maypag-asa.

8. Ang pag-asang isinulong ni Maypag-asa ay hindi kaiba sa pag-asang kailanman ay hindi lumisan sa puso ng mga ninuno kong bagani at baylan na nagtanggol sa aming mga lupain laban sa mga banyaga (mapuputi man o kayumanggi din).

Ang pag-asang pinanghawakan noon ni Maypag-asa ay hindi rin marahil kaiba sa pag-asang pinanghahawakan din ngayon ng mga kagaya kong katutubo na nagnanais ituwid ang malaking pagmamali (sapagkat sinadya!) sa kasaysayan.

Marahil ang tapang na hatid ng pag-asang isinulong ni Maypag-asa ay hindi rin kaiba sa tapang na hatid ng pag-asang minana ko sa aking mga ninuno sa kanilang paninindigan laban sa sinumang mga banyaga na nagnais mapugutan ng ulo, matuhog ng sibat at/o maging kilawin ng talabusaw ang atay at puso.

Hiay! Managkawad ka su lisen hi Buuy Maliga! Lumagunhat ka su kawanan hi Agyu! Manautsaut ka su gibang hi Aniyun Minayun Anlaw!

Anijun Mudan-udan
Isang siklo ng buwan bago ang kaarawan ni Ang Nagliliwanag,
Panahong malapit nang mabasa ang Mga Antoka hu Balagbat

Mga Hakahaka Hinggil sa Pag-asa

Mga Hakahaka Hinggil sa Pag-asa

Sa nakalipas na tatlong dekada, may tatlong bagay na nangyari sa aking buhay na masasabi kong may malaking halaga para sa akin. Una, naging manunulat ako. Pangalawa, nagkaasawa ako at nagkaroon ng dalawang anak. At ang pangatlo, natuto akong kumilala sa tinig ng pag-asa sa gitna ng di-magkamayaw na mga awit ng kawalang pag-asa.

Sa tatlong bagay o pangyayaring ito, pinakamahalaga para sa akin ang ikatlo. Sapagkat sa aking payak na hakahaka, ang pag-asa lamang ang tanging bagay na maaaring makapagliligtas sa akin bilang tao mula sa dilim ng kawalang pag-asa na naghahari ngayon sa mundo. At bakit ko nga ba nasasabi na ang kawalang pag-asa ang nakapangingibabaw ngayon sa ating mundo?

Madali lamang itong mapag-alaman kung mahilig kang magbasa ng mga balita, mga aklat at iba pang mga babasahin na namamayagpag ngayon. O kaya naman kung mahilig kang manood ng telebisyon. O kung mahilig kang manood ng mga pelikula. Idagdag na rin kung mahilig kang magbasa ng mga akdang pampanitikan. At kung mahilig kang gumalagala sa iba’t ibang sulok ng kalunsuran. Gayundin kung gumagalagala ka sa iba’t ibang lupalop ng malalayong lalawigan.
At ano nga ba ang mayroon sa mga sinabi ko sa unahan? Ay, sa mga binanggit ko, kapansinpansin na magpapaligsahan ang paglutang ng mga bagay na kagaya ng krimen, malalaswang panoorin, mga kuwento ng pagtitiis at kabiguan, mga kuwento ng poot at paghihiganti, mga kuwento ng kaganiran at kasakiman, mga pangarap ng pagyaman, at iba pang mga bagay na naghahatid ng malakas na agos sa lalim ng buntung-hininga.

Alam natin na halos araw-araw ay mababasa natin sa mga dyaryo ang mga balita hinggil sa iba’t ibang krimen, maliliit man o malalaki. Mula sa mga palabas sa telebisyon at sine, mababanaag ang patuloy na pagkabulok ng moralidad sa ating lipunan. Kung kaya hindi na nga tayo nagugulat kapag naririnig o kaya nababasa ang mga balita hinggil sa milyones (bilyones pa nga) na pangungurakot ng ilang (sana nga iilan lang) opisyal ng pamahalaan. At marahil hindi na rin tayo magugulat kung sa paggising natin isang araw mababalitaan natin na wala nang natitira sa kabang-yaman ng ating bayan. Napakalungkot na isipin.

Kung uugatin natin ang puno’t dulo ng mga bagay na ito, maiintindihan natin na ito ay dulot ng paglisan ng pag-asa sa puso ng mga tao. At bakit nga ba nagkaganito ang mga bagay? Bakit patuloy na mailap sa atin ang pag-asa?

Ay, marami ang mga dahilan. At maaaring magkakaiba ang makikita nating mga dahilan sapagkat sa malamang, magkakaiba rin ang ating pagtingin sa mga bagay na ito. Alam kong bawat isa sa atin ay may kanya-kanyang pagpapalagay sa mga usaping ito. Subalit hayaan ninyo akong isalaysay ang aking mga pananaw hinggil sa kalagayan ngayon ng ating lipunan. Ako ay naniniwala na hindi lamang sa ating bansa nangyayari ang mga ganito kundi pati na rin sa lahat na lupalop ng mundo kung saan naglalakad ang tao.

Noong una akong mamulat sa mga realidad ng mundo, napag-alaman ko na ang mga tao ay karaniwang nahahati sa dalawang uri. Ang mga uring ito ay ang mga magtitinda at ang mga mamimili. Kung kaya sa pagsilang ng isang tao, dalawa lamang ang maaari niyang patutunguhan – ang maging mamimili o kaya’y maging magtitinda. Ngunit habang ako’y tumatanda, napagtanto ko na ang lahat na tao pala ay kapwa nagbebenta at namimili. Walang tao na nagtitinda lamang at hindi bumibili, at wala ring tao na bumibili lamang at hindi nagtitinda. Sapagkat lahat tayo ay sadyang bibili at lahat tayo ay sadyang magtitinda rin upang mabuhay dito sa mundong ibabaw.

At papaanong magiging magtitinda ang mga karaniwang taong kagaya ko na walang bagay na maipagbibili? Ay, walang tao na walang maipagbibili. Sapagkat ang mga karaniwang tao na kagaya ko, silang walang minanang mga kayamanan, ay tatlo lamang ang maaaring patutunguhan. Una, magbenta ng talino at lakas-paggawa. Pangalawa, magbenta ng katawan at dangal. At pangatlo, magbenta ng kaluluwa.
Sa kabilang banda, silang mga mayayaman at/o may minanang kayamanan, sa maraming pagkakataon ay siyang mga bumibili ng talino at lakas-paggawa, katawan at dangal, at umuupa/bumibili sa kaluluwa ng mga kapuspalad. Ngunit katulad din ng mga mahihirap, mayroon din sa kanilang hanay na nagbebenta ng dangal at kaluluwa.
At sa panahon natin ngayon, kahit mula lamang sa mga dyaryo, mahihinuha natin na dumarami silang mga nagbebenta ng kaluluwa, mahirap man o mayaman.

Ang pagbebenta ng tao ng kanyang kaluluwa ay isang malaking palatandaan na siya’y nawalan na ng pag-asa. Ang kawalang pag-asang ito ang batayan ng pagiging marahas, pagiging malupit, pamemerwisyo sa ibang tao at pagpapatiwakal. Sa malamang ang kawalang pag-asa ang nagtulak sa isang dating pulis upang gawing hostage ang mga turistang taga-Hongkong at alam natin ang malagim na kinahinatnan. Ang kawalang pag-asa din ang malamang kumalabit ng gatilyo nang magpatiwakal ang isang dating heneral dahil nadawit ang pangalan niya sa malalaking katiwalian.

Itong kawalang pag-asa din ang mukha ng mga bida sa iba’t ibang palabas sa telebisyon na madalas nag-iiyakan lamang sa harap ng mga suliranin. Ang kawalang pag-asa rin ang mukha ng mga walang pitagang mga host ng ilang palabas sa telebisyon na nang-uuto at ginagawang katatawanan ang kapwa tao upang lalong maikalat ang kanilang kabulastugan. Ang parehong kawalang pag-asa rin ang mukha ng mga kontrabida na sadyang mapaniil sapagkat ang kawalang pag-asa ang ugat ng kawalang konsiderasyon sa damdamin at buhay ng iba. Ang kawalang pag-asa pa ring ito ang dahilan ng iba’t ibang krimen na madali lamang sabihin ng mga kriminal bilang resulta ng kanilang kahirapan.

Ang kawalang pag-asa din ang dahilan kung bakit patuloy na sinisira ng tao ang kanyang kalikasan sa ngalan ng kuno ay pag-unlad. Sapagkat papaanong maatim ng tao na sirain ang kanyang tahanan, kung siya’y hindi nawalan ng pag-asa?

At bakit nga ba marami ang nawalan/nawawalan ng pag-asa? Madalas nating marinig na isang pangunahing dahilan ang kahirapang pinansyal. Nagnakaw daw dahil sa kahirapan. Nangholdap daw at/o pumatay dahil sa kahirapan. Nagpatiwakal daw dahil sa kahirapan. At paano silang mga nangungurakot? A, malamang ang dahilan nila’y ang kanilang takot sa kahirapan. At papaano ang pagsira ng tao sa kalikasan? A, malamang ang sasabihin ng tao ay dahil nais niyang “umunlad” upang solusyunan ang kanyang kahirapan.

Ngunit kung pagmumunihan natin ang mga bagay na ito, mapapag-alaman natin na ang sinasabing kahirapan ay hindi pala kahirapang pinansyal. Sapagkat tiyak matutuklasan natin na ang kahirapan sa moralidad ang malalim na ugat ng mga bagay na ito. Sapagkat sa panahon natin ngayon, ang krimen ay nagiging masama lamang kapagka nahuhuli. Ngunit kahit pa nga ang mga nahuhuli sa akto na gumagawa ng krimen ay magsasabi pa na hindi sila gumawa ng masama dahil marami naman silang gumagawa nito.

Kung kaya sadyang nagkakagulo ang takbo ng ating panahon. At sa gitna ng kaguluhang ito, lalong lumalaganap ang kawalang pag-asa.

Ang masaklap pa nito, habang ganito ang takbo ng mga pangyayari, marami naman ang sakay sa panahon. Nauuna na dito ang iba’t ibang uri ng magtitinda lalo na ngayong hindi na lamang mga bagay na nakikita ang maaaring ipagbili. Maaari na ring ipagbili ang mga bagay na hindi nakikita. At napag-alaman pa ng mga tusong negosyante na mas malaki pala ang tinutubo sa ganoong mga kalakal.

Oo, kahit ang mga bagay na hindi nakikita ay ipinagbibili na sa ngayon. At ang mga bagay na nakikita ay nagiging pasobra na lamang sa mga kalakal na hindi nakikita. Napag-alaman ng tusong mga negosyante na magandang negosyo pala ang mga bagay na gaya ng takot, pangamba, kahibangan, kaganiran, kasakiman, ilusyon at higit sa lahat – pag-asa.

Sa ngayon, ang takot at pangamba ay isa na sa pinakamalalaking negosyo sa buong mundo. Nang matuklasan ng ilang negosyante na malaki ang tubo sa negosyong ito, sadyang ipinagbenta nila ito sa buong mundo. Sa pagbebenta nila ng takot at pangamba, naging mabenta ang pekeng seguridad at proteksiyon. Ito ang ugat kung bakit mabenta ang mga sandata at kagamitang pandigma.At walang kamalaymalay ang karamihan sa atin na ang mga digmaan ay dinisenyo rin nilang mga nagbebenta ng sandata at kagamitang pandigma. Ang mga negosyanteng ito ang pangunahing nagbebenta ng takot at pangamba sa buong mundo.

May mga negosyante rin na ang kalakal ay kaganiran na nagbabalatkayo bilang magandang pamumuhay at kaalwanan. Mayroon ding mangangalakal na nagtitinda ng libog at kamunduhan na nagbabalatkayo bilang lakas, lakas ng tuhod at walang humpay na kasiyahan. May nagtitinda rin ng ilusyon na nagbabalatkayo bilang class, magandang tindig o kaya’y magandang itsura. Kahit nga ang bulok at dekadenteng pamumuhay ay ipinagbebenta sa ngalan ng pagiging popular, makauso at iba pang pampataas ng ihi.

Sa mga nabanggit sa unahan, makikita natin na ang lahat na ito ay mga bagay na makamundo at sadyang salat sa mga bagay na espiritwal. At ang kahirapang ito sa espirituwalidad ang bagay na lumalagot sa huling hibla ng pag-asa.

Subalit hindi dito nagtatapos ang kasamaan ng tao. Sapagkat kung noon ang sinasabi ng mga propeta’y umabot hanggang langit ang kasamaan ng tao, siguro sa ngayon ay lumampas na sa bubong ng langit. Sapagkat sa panahon natin ngayon marami na rin ang nagtitinda ng pekeng pag-asa. At marami ang balatkayo ng mga negosyong ito. Madalas nakikilala natin sila bilang mga networking na negosyo, non-government organizations, kooperatiba, organisasyon sa pagkawang-gawa, at mga organisasyong relihiyoso. Sapagkat bakit sa paglipas ng maraming taon ng sinasabi nilang pagsisikap tungo sa pagbabago, bakit lalong lumalala ang kawalang pag-asa sa ating lipunan? Saan napunta ang sinasabi nilang pag-asa na kanilang ipinamamarali?

Marahil sapagkat ang karamihan sa kanila ay mga negosyo na ang pangunahing layunin sa katotohanan ay ang magkaroon ng ganansya. Dahil sa paglaganap ng kawalang pag-asa, alam nilang magiging mabenta kahit ang pekeng pag-asa na kanilang itinitinda. Malamang ito ang dahilan kung bakit marami ang nabibiktima ng mga pyramiding scheme, networking scam, at iba pang uri ng panggagantso. Marami rin ang nalilinlang sa pagpapamiyembro sa mga organisasyong madalas ay lumalaki lamang ang tiyan ng mga matataas na opisyal sa pangungulimbat ng pondo. At ngayon, maraming tao ang pumapayag na kahit sa mga buwayang pautang na lalong nagsasadlak sa kanila sa kahirapan.

At ngayong ang mga mangangalakal ng takot at pangamba ay nagpasiklab na naman ng mga digmaan sa iba’t ibang panig ng mundo, halos sakalin na tayo araw-araw sa pagtaas ng presyo ng mga produktong petrolyo na tumatagos hanggang sa mga pangunahing bilihin.

Sadyang hindi biro ang mabuhay sa ating panahon ngayon. At ito nga ang dahilan kung bakit marami rin ang naghahanap ng kanilang Diyos. At sa mga naghahanap na ito ay marami ang nalilinlang ng mga nagbebenta ng pekeng pag-asa na nagbabalatkayo bilang mga relihiyon. Mga relihiyong namamarali ng mga doktrinang nagmula daw sa banal na espiritu. Subalit kung ating susuriin ang kanilang mga doktrina at praktika, makikita na ang mga iyon ay salat sa espirituwalidad bagkus ay lantarang materyalismo na nagbabalatkayo lamang bilang espiritwal. Dahil alam nilang ang taong nawawalan na ng pag-asa ay naghahanap ng Diyos, sinasamantala nila ito para kumita. Sa kanilang mga aral at praktika makikita na ang pakikipag-ugnayan sa Diyos ay upang impluwensiyahan ang galaw ng Panginoon. Magsisimba upang magkaroon ng biyaya. Magsisimba upang hindi datnan ng malas. Magsisimba upang maging maswerte. Magsisimba upang manalo sa lotto. Magsisimba upang humingi nang humingi sa Panginoon niya. Magsisimba upang utusan ang Diyos na gawin ito at gawin iyon. Hindi ba ang mga ganitong bagay ay lantarang palatandaan ng materyalismo?

A, marahil hindi alam ng karamihan na ang pagnegosyo sa kaluluwa ng tao ang isa sa pinakamalalaking negosyo sa sanlibutan. Sapagkat kung kukuwentahan man ang halaga ng kaluluwa, tiyak mas malaki pa ang halaga nito kaysa sa ginto. Kaya hindi na nakapagtataka kung bakit mga milyonaryo (bilyonaryo pa nga) ang ilang kilalang taong nagpapasikat bilang mga “sugo ng Diyos”.

Kung ating susumahin, maaaring sabihin kung gayon na ang kasamaan ng tao ay bunga ng kanyang kawalang pag-asa. Ang kawalang pag-asa ang nagtutulak sa kanya upang gumawa ng mga bagay na ni hindi kayang kainin ng aso. Sa kawalang pag-asa, may mga taong nagiging sakim at malupit. Sa kawalan ng pag-asa may mga taong nananabla at nagpapatiwakal. Sa kawalang pag-asa may mga taong nagiging mapanlinlang at mapang-api. Sa kawalang pag-asa may mga taong hindi na natatakot sa batas ng karma. Kaya sa kawalang pag-asang ito sumusulpot ang mga mamamatay-tao, manggagahasa, diktador, pasista, durugista, puta, manggagantso, holdaper, kidnaper, kurakot, at mga katulad pang uri ng tao.

At ano ang dahilan kung bakit maraming tao ang nawalan/nawawalan ng pag-asa?

Katulad nang nabanggit ko na sa simula, maaaring magkaiba ang pananaw natin tungkol dito. Ngunit sa ganang akin, mauugat ito sa kawalang kasiguruhan ng tao sa kanyang bukas dahil sa kanyang nag-uumapaw na materyalismo. Sapagkat maraming tao ang naniniwala na dito sa mundong ito magtatapos ang lahat. Sapagkat karamihan sa mga tao ay naniniwala na ang kamatayan na ang sukdulan ng lahat. Sapagkat maraming tao ang naniniwala na ang kanilang katawang-lupa na mismo ang kanilang totoong sarili. Sapagkat karamihan sa mga tao ay nalimutan na ang mga aral noon ng ating mga ninuno na ang katawan ay katulad lamang ng bahay na kapagka nilisan na ng may-ari ay mabubulok at magigiba.

Ay, ang paniniwala ng karamihan ay nakabatay sa buhangin ng materyalismo. At dahil ang mga bagay na materyal ay tutungo sa pagkabulok, dito nagmumula ang kawalang kasiguruhan ng tao na siyang batayan ng kanyang kawalang pag-asa. Kung kaya nagpapaligsahan ang karamihan sa pagpupundar ng yaman sa mabuti man o masamang pamamaraan. Ito ay habang maraming tao ang namamatay sa gutom. Nagsisipagpalakihan ng mga bahay ang mga mayayaman habang maraming tao ang ni walang bubong na nasisilungan. Nagyayabangan ang mga naghahari sa pagwawaldas ng kanilang salapi habang maraming tao ang nangangalkal ng basura baka sakaling makakita ng pagkaing kaya nilang lunukin.

Ay, malinaw na iilan lamang sa ngayon ang may paniniwalang nakabatay sa matatag na bato ng pag-asa. Sapagkat sa panahon natin ngayon, alam natin na pambihira na ang mga taong sumusunod sa apat na dakilang utos, sa apat na lumang utos, sa aapat na nga lamang na kautusan. Apat lamang sana ang mga utos na iyon: pakainin ang nagugutom, painumin ang nauuhaw, damitan ang walang damit at ilibing ang patay.

Ang paglaganap ng kawalang pag-asa ang dahilan kung bakit dumating ang mga pagkakataon na ipinamigay nang libre ang pag-asa. Ang pag-asa na dinala sa sangkatauhan ng mga dakilang pangalan sa ating kasaysayan. Sapagkat sino ba sa atin ang hindi nakarinig ng ni isa sa mga pangalang Zoroaster, Buddha at Jesus? Ngunit ilan kaya ang nakinig sa kanila? Ilan kaya ang nakaunawa sa kanilang mga parabula? Nakalulungkot isipin na sa panahong ito, kahit ang mga pangalan ng mga Dakilang Guro ng sangkatauhan ay isinama na rin sa pagbebenta ng mga mangangalakal ng kaluluwa. At sa gitna ng kaguluhang ito sa mundo, mahihinuha na iilang tao lamang ang nagmumunimuni sa dahilan kung bakit naririto sila sa mundo. At lalong iilan lamang sila na nakakaalam kung ano ang buhay matapos ang kamatayan ng materyal na katawan ng tao.

Ngunit sa kalagayan ngayon ng tao, kailangan niya itong harapin. At paano na nga kaya kung totoong magugunaw na ang mundo sa taong 2012?
A, ang pagwakas sa kawalang kasiguruhan ng tao ay mangyayari lamang kung tatanggapin niya sa sarili na ang totoong siya ay hindi materyal kundi espiritwal. At dahil sa pangunahin siya’y espiritwal na nilalang, nararapat niyang alamin kung saan patungo ang paglalakbay ng kanyang espiritu na pansamantalang mamamayan lamang sa lupang ito. At naniniwala ako, na ito ang magiging batayan ng pag-asa kung saan tatayo ang haligi ng kanyang pananampalataya.

Sa bahagi ko, nagsisimula pa lamang akong matuto sa pagkilala sa tinig ng pag-asa. At natutunan ko lamang ito sa pamamagitan ng pagbabalik-aral sa mga paniniwala ng aking mga ninunong namuhay noon sa isla ng Mindanao. Sa aking pag-aaral, nalaman ko na ako bilang tao ay may pitong kaluluwa at isang espiritu. At ang espiritu ang siyang tunay na tao na nananahan sa aking katawan. Napag-aralan ko rin na hindi sa lupa ang sukdulan ng lahat sapagkat ang mundong ito ay yugto lamang ng nagpapatuloy na pagsulong ng tao tungo sa kaganapan ng kanyang espiritwal na pagkanilalang.

Sa pamamagitan ng mga lumang aral, naunawaan ko na ang pag-asa ay isang bagay na espiritwal. Sapagkat ang pag-asa ang batayan ng pananampalataya. At ang pananampalataya ay dapat hindi bulag na pagsunod sa kung anumang doktrina/ideolohiyang ipinamamarali ninuman. Sapagkat ang pananampalataya ay dapat nakapagmumulat sa mga matang nakapikit. Naunawaan ko rin na ang pag-asa ay hindi isang bagay na pasibo. Ang pag-asa ay bagay na aktibo. Na ibig sabihin, ang pag-asa ay may kakambal na pagkilos. Sapagkat ang pag-asa ay nagpapahiwatig na mayroon pang magagawa upang mapabuti ang ating kalagayan. Kung gayon, ang pag-asa ay hindi nangangahulugang maghihintay na lamang tayo kung ano ang mangyayari.

Marahil itong aking mga hakahaka ay wala pa sa kalingkingan sa totoong kahulugan ng pag-asa at kung paano ito makakamtan. Subalit naniniwala ako na sa pamamagitan ng ganitong mga pagmumunimuni, hindi magtatagal, makikita ko rin ang buong mukha ng matatag na bato ng pag-asa. Pag-asang magiging matibay na lunsaran ng pananampalataya sa mga bagay na darating pa sa buhay mang ito o sa susunod pa.

Anijun Mudan-udan
Sa Kalawakan ng isip ng Dakilang Balagbatbat

Makalipas ang Tatlong Dekada – 3

Makalipas ang Tatlong Dekada – 3

Ikatlong Bahagi

1. Ang maging mahusay na bagani sa kahit anumang larangan ang pangarap ng isang batang lumaki sa nanangen ng matatagumpay na mga pangayaw. Sa ganoong balangkas nahuhubog ang kanyang isip habang lumilipas ang bawat panahon ng pamumukadkad ng mga naga.

Mambung gabi su anay ta amin pa bayekbekan ha mga alima. Kan-u gaid lumiko haena? Es na, gahinawa ko da ngaay ha maaha ko pa su kagsautsaut hu mga bukalag hi Agyu.

2. Ang maging mahusay na datu o bae sa lahat ng panahon ang mithiin ng isang batang lumaki sa batbat ng magampong na mga talugang tumutugon sa pangangailangan ng lahat na mga sakop. Yaong mga talugang iyon ay hindi kaiba sa talugan ni Agyu kung saan ang lahat ay may handog sa bawat usang nahuhuli sa pangangaso at gayundin sa bawat balayan ng pulot na nakukuha sa gubat.

Su kagdatu hu mga laus ha bukalag hi Buuy Agyu na iyan haena su kagdatu ha su kandin ha lagud na iyan su kauhangi hu alan ha mga sakop. Bul-og haena su kagdatu ha iyan din da tagbubuhaten su kabusyari hu kandin ha getek, na iyan un haena kagdatu ha dinumagat.

3. Ang maging pantas na baylan o bae sa saanmang mundo ng pag-iral ang pangarap ng isang batang lumaki sa gugud ng managulambong na kapangyarihang nililinang tungo sa pagiging ganap na tao ng bawat tao. Iyon ang pilosopiya ng pagkabaylan na siyang gumiya kay Mungan upang igiya ang kanyang lipi sa lugar kung saan sila iniligto ng ginintuang salimbal upang tumungo sa inugtuhan kung saan hindi na nangangailangan ng materyal na pagkain ang tao.

At kailan kaya mauunawaan ang ganitong pilosopiya ng mga nagkukunwaring pantas sa ating kapanahunan na walang ibang nakikita kundi ang umano’y pantastikong imahinasyon ng aking mga ninuno?

Bul-og su untol ha baylan na kena iyan haena su aman tagbabaylan ta amin duun igdawag. Bul-og su laus ha baylan na kena iyan haena su iyan da madakel hu batbat din su kag-iikagi hu mga maal un ta hura din hanaw ku inu su kagbaylan.

4. Ang pangarap ng isang murang isipan ay sadyang nahuhubog ng kapaligirang kanyang nakagisnan. At ito ang karaniwang daloy ng buhay sa isang karaniwang balangkas ng pag-iral. Subalit may mga pagkakataong wala sa ganitong konteksto ang agos ng tadahana. Sapagkat sa mundong ito ay may dumarating mula sa mga bituin. At sila yaong mga hindi nakakahon sa karaniwang daloy ng buhay. At marami nang pangyayari sa kasaysayan ng tao ang naglalahad ng ganito. Sapagkat kung walang ganito, hindi sana natin narinig ang mga salaysay hinggil kay Siddharta Gautama, kay Zoroaster, kay Jesus ng Nazareth, at iba pa na nagdala ng mga dakilang aral sa sangkatauhan.

Bul-og su mga bituen na hura makaugsak ta inugtuhan ta daw ba da makagdayandayan duun. Ta duun taena ha mga bituen na intunda su kagkapangayogkayog hu alan dini ta bugta.

5. Ang salaysay ng bawat pag-iral ay salaysay ng paglalakbay patungo sa pagiging ganap ng isang nilalang. Hanggang hindi ito nauunawaan ng tao, ang kanyang pag-iral ay mababalaho sa materyalismo ng kanyang puso na ginagatungan ng kanyang mga pandamang pisikal. Sadyang mahirap ngang proseso ang paggawa ng ginto mula sa tingga.

Bul-og su natun-an ta ha iyan laus dini ta bugta, na kena iyan laus. Bul-og su abi tad iyan un untol din ta bugta, na kena iyan untol. Iyan haini impamilinbilin su anay hu mga laas ba nalaag un ta hari tad man agkatun-an ku imba agkayanaen.

6. Sa paggising ng Dakilang Tumanud, nagkakaroon ng mukha ang laging nagbabagong ngayon. At ang ngayon na iyon ang madalas na nakikita ng tao bilang sukdulan ng lahat sa kanyang pag-iral. Ito ay dahil hindi madalas marinig ng bawat tao ang salaysay hinggil sa pagtulog ng Dakilang Tumanud.

Ay, sadyang iilan lamang ang may pang-unawa upang masulyapan ang katotohanang isinisiwalat sa salaysay ng Dakilang Salimbawon. Sadyang iilan lamang ang nakakaalam na ang pagtulog ng Dakilang Salimbawon na siyang dahilan ng pag-iral ng mga daigdig ay isa lamang tagibulag upang ikubli ang aral ng mga sinaunang pantas.

Amin batbat ha hari un tagkabatbat. Amin mga nanangen ha hura un tagnanangen. Amin mga antoka ha hura un tagpangantoka. Ba aman tagkayanaen ta hura pa makauma su anlaw ha maaha su etaw ha iyan pinamilinbilinan taena. Hiay! Iyan un gid haena su tagsusubayen hu Mga Antoka hu Balagbatbat?

7. Ang tatlong dekadang lumipas sa pag-iral ng isang nilalang ay tila mahabang yugto na sa isang karaniwang pang-unawa. Subalit sa totoong mukha ng mga bagay, ito kaya ay umabot sa isang iglap? Ah, malamang ay hindi man lang nangalahati ito. Sapagkat kung ang buhay ay tilamsik lamang ng dakilang apoy, ang pag-iral sa mundong ito na ipinagkakamali ng karamihan bilang “buhay”, ay ni hindi man lang masasabing simula ng tilamsik. Sapagkat ang tilamsik na iyon ay magpahanggangkailanman. At ang kailanmang iyon ay nakabatay lamang sa paggising at pagtulog ng Dakilang Tumanud.

Aman gayed iyan un maayad ha kag-ikagiya duun hu mga laas ha su kasi tuig na ba da su kagpangabukad hu kayo. Ta iling hu kabukad, na su untong ta dini ta bugta na hu pila ha anlaw na mababalek daw mahumot, bun karagway un, ba pag-uma asema na tigkan da pa man agkamarahan hu alan ha karagway daw bun kamarahi un gayed daw kahulog ta bugta.

8. At akala ng maraming nilalang sa mundong ito na ang panahon ay lumilipas. At buong akala ko noon na ang panahon ang lumilipas.

Kaumis ay ba ku matun-an ko su nanam, hu dega hu tamaing ta inugtuhan!

Anijun Mudan-udan
Sa Kalawakan ng Isip ng Dakilang Balagbatbat

Makalipas ang Tatlong Dekada – 2

Makalipas ang Tatlong Dekada – 2

Ikalawang Bahagi

1. Parang kailan lang iyong panahong nangangahoy ako sa Palawpaw at Kialigi. Iyong panahong ang pangarap lamang ay ang maitawid ang isa pang araw at isa pang gabi. Iyong panahong ang pag-iral sa mundong ibabaw ay literal na pakikibaka – laban sa kapwa tao, laban sa kalikasan at laban sa sarili.

Sabuwa da su alan daw su alan na sabubuwa da. Ba iyan bagad hu etaw ha hari din agkaindanan haini ta iyan din da tagkaaha su babayaen din. Ku hari ngani labi agkaindanan hu etaw su bun ig-indus din un, na iyan pa kan labi su igkaayad hu duma din.

2. Parang kahapon lamang iyong sandali na sinigawan kami ng isang may-ari ng palayan habang nangunguha kami ng kuhol sa bagong araro niyang tubigan. Marahil iyong pagtataboy niya sa amin noon ay sa kadahilanang bago pa lamang pinauuso ng mga bulastog na nasa isang sangay ng pamahalaan ang kagandahan umano ng kuhol. Malamang ni hindi sumagi sa panagimpan ng may-ari ng palayang iyon na sa hinahrap ay gagastos pa siya nang malaki para bumili ng kemikal na pamatay ng kuhol.

Hari ki maal un agdaus ku amin igtangel hu kena ta agkakilala. Ta duun hu ag-ikagiyen ha iyan un nangkamaumis, na duduun un daan igtangel su hilo.

3. Hanggang ngayon sariwa pa ang mga ngiti ng mga kalaro ko noon ng kundisi sa Kibalabag. Iyon ang panahon na ang halimuyak ng hinog na bayabas ay nasasamyo sa bawat hihip ng hangin.

Su mga naaha ko su anay ha mga malmalaki daw lagalaga na amin un daan mga malmalaki daw lagalaga iman. Ba kena iling kanay su anay, su alualo dan gid iman na iyan un daan su alualo hu duma iman – su kagpanan-aw hu kagi pa hu kaban ha amin duun tagkakayog ha etaw.

4. Sariwa pa sa isip iyong unang araw ko sa pagpasok sa unang baitang sa elementarya. Nagwala ang isang batang lalaki noon dahil kinukumpiska ang mga holen na nasa loob ng kanyang bag na kulay kayumanggi at yari sa balat ng baka. At dahil doon, hindi nakumpiska ang kanyang mga holen.

Bul-og haena ha malmalaki na kagi pa hu duma na minaragi ha mabalaw. Hura dan katun-i ha saena ha malmalaki na sabuwa un ha bukalag hu mangangayaw ha ku agpanangkay bun aglugna un su kontra ha nangakabakes un ta hari un agkabaya agsukol.

5. Tila isang araw lamang ang nakalipas mula nang maglakad ako mula Dalirig hanggang San Roque. Iyon ang mga panahong ang paglalakad sa kung saan saan ay magiging pagsasanay sa isang yugto ng buhay sa hinaharap. Iyon ang panahong ang bawat bunga ng bayabas sa tabing daan ay sadyang napakasarap at ang bawat bukal ng tubig na nadadaanan ang siyang pinakanakatitighaw sa lahat.

Hari ki mabeleng ku ba su maal un tagpangiwalkiwal su ig-agi ta. Ta hura ki pa imbata na intunda un haena ha mahitabo.

6. Naririnig ko pa ang sinabi noon ng isang taong hindi ko kilala.

“Hari ka luyahan ta alan haini na kena iyan untol ha weleng hu mga butang. Kena getek su makag-ikagi ku inu su laus daw inu su kena,” wika ng taong iyon.

Madakel pa ha kagpangabukad hu banaba su minagi daw human ko kasabot su tag-ikagiyen din. Hari gayed diay labi tagkaindanan hu mata su untol ha weleng hu mga butang.

7. Habang sinusulat ko ito, 8,772 araw na ang nakalilipas mula nang gawin ko ang kaunaunahang sibat na malamang ay naubos na ngayon ng kalawang sa lugar kung saan ko ito itinago. Iyon ay panahong hindi ko mapigilang magpanday ng mga sandatang aking naiisip. wala akong kaalam-alam na nananalaytay sa akin ang dugo ng mahuhusay na mga panday na nagpatanyag noon sa Kalasungay noong mga panahong ang sentro ng kasaysayan ay hindi ang kabulaanang dala ng mga kolonisador at ng kanilang mga kampon.

Hiay! Sin-u pa iman su nakapaliman ha su galang daw subu hu Kalasungay na iyan gayed nangkamaayad hu alan?

8. Habang sinusulat ko ito, naalala ko ang nakangiting mukha ng isang babaeng hindi ko kilala na nanonood habang inaayos ko ang baga kung saan nakasalang ang sibat na aking pinapanday noon. Ang kanyang panika ay napapalamutian ng hugis saging na buwan at gayundin ng mga bituin. Hindi ko na muli pang nakita ang kanyang mukha subalit iyon ay tila nakatatak sa aking isip.

Iyan din gid nahenahena ha nalugay un naipes su kagpangayaw ha iling gaun hu mga buuy. Ta napengahan un haena ha mga anlaw. Ta bul-og iman, su kagpangayaw na kena ba da saba ha alubanga. Ta isan su kagpangayaw na amin din kalanganan.

Anijun Mudan-udan