Feeds:
Mga Paskil
Mga Puna

Ang talumpating ito ay binigkas sa Taboan 2014 sa Subic, noong Feb 24-26, 2014.

***

Magandang hapon sa lahat.

Noon pa man, alam na ng aking mga ninunong Higaunon ang kahalagahan ng wika sa pagbubuo ng isang banuwa. Kung kaya, binigyang ngalan nila ang kanilang teritoryo ayon sa kanilang sariling wika. Tinawag nilang Amin Danaw ang aming pulo na mas kilala na ngayon sa kanyang daglat – Mindanaw. Ayon sa salimbibig na naratibo ng aking mga ninunong Higaunon, ang “Amin Danaw” ay mga salitang binigkas ng dalawang magkapatid na nakatagpo ng mga malalaking ilog/lawa sa aming pulo noong isang panahon ng matinding tagtuyot kung saan halos lahat na kailugan sa buong mundo ay nawalan ng tubig.

May hinuha ako na noon pa man, alam na ng aking mga ninuno ang kahalagahan ng kanilang wika upang maitakda ang kanilang pagkakakilanlan at upang maitakda rin ang mga hangganan ng kanilang mga banuwa. Kung kaya, bago pa dumating ang mga pagtatangka na burahin sa balat ng lupa ang mga Higaunon, naitayo na nila ang Walu Talugan na siyang kanilang sistema ng pamahalaan.

Subalit mula sa dagat at himpapawid ay dumating ang “mapuputi at kayumangging peste” na pilit nanalanta sa lupaing Higaunon at sa mga tribung inanak nito. At sa pamamagitan ng hokuspokus sa Treaty of Paris, ibenenta ng ganid na Kastila, papunta sa ganid na Amerikano, kahit ang pulo ng Mindanaw na hindi naman talaga bahagi ng teritoryong kanilang nasakop. At nang magpanggap na ang Amerikano na aalis na, isinalin naman nito ang kanyang teritoryo sa mga tutang rehimen na nagbanyuhay unti-unti patungo sa GRP, GPH na ngayon, at kasama sa naisalin na teritoryong iyon ay ang pulo ng Mindanaw.

Panahon pa ng mga mapuputing peste nang simulan ng mga ganid na angkinin ang matatabang kalupaan ng Mindanaw. Simula noon, tinangka nilang baguhin ang mga pangalan ng mga banuwa gamit ang dayuhang mga wika. At nang dumating ang panahon ng mga tutang rehimen, nang magwala ang mga magsasaka at pesante noon sa Gitnang Luson, walang habas na ipinamahagi ng mga tutang rehimen ang matatabang lupa sa Mindanaw na sa katotohanan hindi naman kanila. Ito ang tunay na dahilan kung bakit sa panahon ngayon ay naghirap ang maraming katutubo ng Mindanaw.

At ano naman ang kaugnayan ng mga pinagsasabi kong ito sa wika, panitikan at pagpapanday ng bansa?

Marahil mayroon sa inyo na magsasabi na taliwas sa tema itong pinagsasabi ko. Ngunit nais kong maunawaan ninyo ngayon, na sa kagustuhan noon ng mga taong binansagang indio ng mga Kastila na magpanday ng kanilang bansa, winasak naman nila ang mga banuwa ng mga katutubo sa Mindanaw. Na ang mga kinolonyang tao sa Luson at Bisayas ay naging kagaya ng kanilang mga kolonisador at sila mismo ang naging masugid na tagapamandila sa pangangamkam sa lupain ng Mindanaw mula sa kamay ng mga katutubo.

At ano ang ginamit na paraan para isakatuparan ito?

Ah, maliban sa espada at baril, wika at panitikan. Sa pamamagitan ng masigasig na mga misyonero, ipinasok sa naratibo ng mga Higaunon ang naratibong Judeo-Kristiyano na humantong pa sa pagkasalaula sa kuwento ni Agyu at ng kanyang mga kapatid. Sapagkat papaanong nagkaroon ng kuwento na si Agyu ay naging si Pedro? Sapagkat papaanong nagkaroon ng mga naratibo na ang isang datu ay yumakap sa isang relihiyong Protestante dahil sinabihan umano siya ng kanyang tagbaya na mas makapangyarihan ang dala ng mga Amnerikano? Sapagkat papaanong humantong sa yugto kung saan ikakahiya ng isang katutubo sa Mindanaw ang kanyang wika at mas gugustuhin niyang salitain ang Bisaya at iba pang wikang banyaga sa kanya?

Sasabihin ng iba, hindi ako nakikiisa sa pagbubuo ng bansa. Subalit dapat nilang maunawaan na ang ganitong pagsasakdal ko sa naratibo ng pagkabansa ng Pilipinas ay nangangahulugan lamang na hanggang ngayon, ang totoong pagkabansa ng bansang Pilipinas ay hindi pa nito nararating. Sapagkat hanggang ngayon, hindi pa natin naiigpawan ang ating pagkakabuklod ayon sa kanya-kanyang pangkat-etnikong pinagmulan. Kung kaya karaniwan na lamang na ang mga kagaya naming katutubo ay isinasali lamang sa panahon ng eleksyon at pagkatapos ay magiging paulit-ulit na halimbawa na lamang ng mga salitang “kahirapan, kawalang-pag-unlad” at kung ano pang mga salita na sasamantalahin naman ng mga NGO kuno na mangangalap ng pondo para sa kung anong proyekto na sa katotohanan ay magpapataba lamang sa kanilang bulsa.

Ang ganitong kalagayan ang nagtutulak sa mga kagaya kong manunulat na katutubo na igiit sa lipunang ito ang aming sariling pagtingin sa kasaysayan. Sapagkat magmula nang tangkaing buuin ang bansang ito, unti-unti ring sinimulan ang pagbura sa aming sariling pagkakakilanlan. Pilit ipinapalamon sa amin na kami rin ay mga Pilipino gayong sa katotohanan, hindi naman namin natatamasa ang mga benepisyo bilang mamamayan din ng bansang ito. Ni walang tiyak na proteksyon at kalinga mula sa estado sa mga panahong ipinapakiglaban namin ang aming mga lupaing ninuno. Hanggang sa kasalukuyan, bahagi na lamang ng malagim na estadistika ang pagpaslang sa mga lider katutubo ng Mindanaw na pinatay sapagkat iginigiit ang kanilang karapatan sa lupaing minana mula sa aming mga ninuno.

Ngayong magkakaroon na raw nang kasunduang pangkapayapaan sa pagitan ng GPH at ng MILF, lumalakas naman ang panawagan sa pagkakaisa. Ngayon pa lamang ay abala na ang mga tagapagtaguyod ng naratibo ng estado sa pagpapakalat ng hungkag na mga prinsipyo ng pagkakaisa. Subalit hindi malinaw kung ano ang pagkakaisahan dahil sa katotohanan, ang nakikita lamang nila ay ang tiyak na kikitaing salapi kapagka malaya nang makapangamkam ng likas na yaman ang mga dayuhang kompanya na naglalaway nang simutin ang lahat na ginto at yamang mineral ng Mindanaw. Mula pa noong panahon ng aming mga ninuno, malinaw na sa amin na ang mga panawagan ng mga Dumagat sa pagkakaisa ay bahagi lamang ng programa ng estadong dayuhan upang agawin sa amin ang nararapat naming pamana.

Ilang beses na ring ginawang sakripisyo ang mga Higaunon at iba pang katutubo sa Mindanaw sa altar ng “pagbubuo ng bansang Pilipinas”. Noong panahong nanghimasok na ang US sa Pilipinas, ginawa nang pain ng mga tagataguyod ng “pagbubuo ng bansang Pilipinas” ang mga Higaunon. Ni hindi nabanggit sa kasaysayan ng Pilipinas ang mga Higaunon na kampilan at mga sibat lamang ang armas na ginawang panangga ng isang heneral upang siya’y makatakas sa kamay ng mga Amerikano. At kung marami mang Higaunon ang napaslang sa mga engkwentrong ganoon, tiyak na mas marami ang namatay dahil sa gutom nang pagsusunugin ng mga pesteng Amerikano ang lahat na mga pananim ng mga tao.

Ganito ang “pagbubuo ng bansa” na naunawaan naming mga katutubo ng Mindanaw. May dalawang mukha pala ito. Sa kaliwang kamay ipinamamandila nito ang katubusan (na para lamang yata pala sa mga pang-etnikong nag-isip ng “pagbubuo ng bansa”) habang sa kanan naman ay isinusulong nito ang pagdomina at pang-aalipin sa ibang pangkat-etniko na hindi bahagi/hindi nakibahagi/ayaw makibahagi sa kanilang naratibo ng pagbubuo ng bansa.

Subalit gayunpaman, bilang pragmatiko at praktikal na mga tao, sinikap at sinisikap ng mga katutubo ng Mindanaw na linawin ang kanilang posisyon sa naratibo ng pagbubuo ng bansa. Sa pamamagitan ng mga manunulat na mga katutubong kagaya ko, at sa pamamagitan ng aming sariling wika, patuloy naming kinakatha sa aming imahinasyon ang mukha ng pagkabansa na nais din naming makamit. Isang bansa kung saan hindi ang wika at pangkat-etnikong pinagmulan ang batayan upang matamasa ang proteksyon ng estado at iba pang benepisyo ng isang lehitimong mamamayan. Isang bansa na may paggalang din sa buhay at ariarian ng mga katutubo at hindi lamang sa mga pangkat-etnikong nagpaalipin sa mga dayuhan kung kaya siyang pinagsalinan ng kapangyarihan ng estado.

Mga Aral ng 2013

Mga Aral ng 2013

1. Mamuhay nang payak at walang pagkukunwari. Walang materyal na bagay na makapagbibigay ng tunay na kaligayahan.

Isang malaking kahinaan ang pagkukunwari. Kalawang ito na sumisira sa bawat hibla ng tamang pakikipagkapwa. Sinisira nito kahit ang sariling pagtingin sa tama at mali.

Sa payak na pamumuhay mauunawaan mo ang tunay na galaw ng buhay. Sa payak na pamumuhay makikilala mo ang tunay na mukha ng mga bagay. Sa payak na pamumuhay makikilala mong lubos ang tunay na katangian ng mga taong nakapaligid sa iyo.

2. Maging magulang nang 24 oras sa mga anak. Mas mainam na ang magulang ang direktang gumagabay at nagtuturo sa mga anak. Ito ang balangkas na naaayon sa galaw ng kalikasan.

Hindi sapat na maibigay ng magulang ang materyal na pangangailangan ng mga anak. Mas mahalaga na maibigay ng magulang ang kanilang espiritwal na pangangailangan. Mas mahalagang malubos ng magulang ang pagtuturo sa kanilang mga anak hinggil sa mga bagay na hindi materyal. Ah, mahalagang maipaunawa ng magulang sa kanyang anak na ang tunay na tao ay hindi materyal kundi espiritwal.

Ang pagiging magulang ay pagiging guro 24 oras. Ang pagiging magulang ay pagiging guro sa mga tunay na aral ng buhay.

3. Maging handa sa kahit anong kalamidad. Tandaan na sa karanasan ng bansang ito hinggil sa mga kalamidad, ikaw lang ang maaasahan mon at hindi ang gobyerno.

Ang iyong kaligtasan ay pangunahing tungkulin mo at hindi ng iba. Ang iyong buhay ay pangunahing responsibilidad mo at hindi ng iba. Ang pangangalaga sa iyong kapakanan ay pangunahing gawain mo at hindi ng iba.

4. Magbigay at umibig nang walang alinlangan. Ang pagbibigay at pag-ibig ay sapat na sa kanilang sarili. Walang hinihintay na kapalit. Walang kahit anong komento.

Ang pagbibigay ay pag-ibig at ang pag-ibig ay pagbibigay. Ang pagbibigay nang walang pag-ibig ay kagaya lamang ng pagtatapon ng basura. Ang pag-ibig na walang pagbibigay ay kagaya lamang ng mga salita ng mga bulaang propeta.
5. Igalang ang kapwa tao. Ang paggalang sa kapwa ay paggalang din sa sarili. Ang hindi paggalang sa iba ay hindi rin paggalang sa sarili.

Marami sa suliranin ng sangkatauhan ay nag-ugat sa kawalan ng paggalang sa kapwa tao. Sapagkat ang pangangamkam ng isang lahi sa ari-arian ng ibang lahi ay kawalan ng paggalang. Ang pagkutya sa kultura ng ibang lahi ay kawalan ng paggalang. Ang pang-aalipin ng ibang tao ay kawalan ng paggalang.

Kawalan ng paggalang ang pagpaslang sa iba dahil iba ang kanilang paniniwala.Kawalan ng paggalang ang pagpaslang sa iba upang maagaw ang kanilang mga lupain. Kawalan ng paggalang sa kapwa tao ang pagpaslang sa iba upang makamkam ang kanilang mga likas yaman.

6. Buong tapang na manindigan sa kung ano ang tama at makatarungan. Huwag katakutan ang sinumang tao o anumang kapangyarihan sa mundong ito. Walang bagay na gawa ng kamay ng tao ang maaaring puminsala sa iyo. Ang banta ng kamatayan ng pisikal na katawan ay isa lamang ilusyon. At ang mahalaga lamang sa landas ng pag-unlad ay ang patuloy na pagsisikap upang maging ganap na tao.

Buong tapang na manindigan at labanan na parang walang bukas ang lahat na anyo ng pang-aapi. Sapagkat ang pagiging tunay na tao ay ang pagiging tagapamandila ng katotohanan at katarungan.

7. Maging mapangahas sa kahit anong larangan. Ang pag-unlad sa kahit anumang larangan ay hindi makukuha sa pagpapatumpiktumpik. Sa tunay na mukha ng mga bagay ay walang kabiguan. Mayroon lamang mga pagkakataon ng pansamantalang pagkabalaho na hindi dapat tingnan bilang sukdulan na ng lahat. Walang ganap hanggang hindi pa nagiging ganap ang lahat na bagay.

Oo, maging mapangahas at huwag matakot na mabigo sapagkat ang kabiguan at ang tagumpay ay kapwa ilusyon lamang. Sapagkat sa totoong mukha ng mga bagay ang mahalaga lamang ay ang pagsisikap na sumulong sa mas mataas na antas. At ang pagsulong sa mas mataas na antas ay hindi nangangahulugang mayroon ngang mas mataas na antas sapagkat ang mga antas ay ilusyon din lamang. Sapagkat ang bawat bagay ay ganap na sa kanyang sarili. Sapagkat ang pagiging ganap ay matagal nang nakaimbak sa binhi ng pag-iral ng bawat bagay.

Maging mapangahas sapagkat kailangang maging mapangahas upang matuklasan ang pagiging ganap ng bawat bagay. Dapat maging mapangahas upang matuklasan na sa katunayan, walang balakid, walang hadlang, walang kahit anong
limitasyon sapagkat ano ang maaaring humadlang sa tilamsik ng dakilang apoy na pinagmulan ng lahat?

 

Anijun Mudan-udan

Ilang minuto bago magsimulang muli ang mundo sa pagtahak sa landas nito paikot sa araw

Disyembre 31, 2013

Bayan ng Los Banos

Ang Naratibo ng Kalayaan sa Mata ng Isang Katutubo ng Mindanao

1. Ang isang mahalagang bagay na gaya ng kalayaan ay may iba’t ibang kahulugan depende sa pananaw sa daigdig ng magbibigay kahulugan dito. At sa mata ng isang katutubo ng Mindanao, mayroon ding ibang ibig sabihin ang kalayaan na taliwas at hindi umaayon sa pakahulugan nito ng estadong GRP at sa mamamayan nito sa Visayas at Luzon at nilang mga setler mula sa Visayas at Luzon na ngayon ay nakaugat na sa Mindanao.

2. Noong dumating ang mga mapanlinlang at mapangamkam na mga dayuhan sa isla ng Mindanao, ginamit nila ang naratibo ng kalayaan upang wasakin ang pagkakaisa ng mga katutubo. Ayon pa sa mga bundat na mga prayle, sila umano ay dumating upang palayain ang mga katutubo mula sa pagkakaalipin sa mga kampon ng demonyo. Anila, sila ay dumating upang iligtas ang mga kaluluwa ng mga katutubo mula sa dagatdagatang apoy.

3. Ang kalayaan ayon sa mga mapanlinlang at mapangamkam na mga dayuhan ay mararanasan ng mga katutubo kung sila ay magpapaalipin sa mga dayuhan. Ito ay bagay na lubhang ikinagalit ng bawat matinong Baylan, Datu at Bae na namumuno noon sa mga banuwa.

Ayon naman sa mga nagmula sa Luzon at Visayas na naging alipin ng mga dayuhan, ang kalayaan ay ang pagsunod sa mga dayuhan, paggaya sa mga dayuhan at pagwaksi sa katutubong kultura. Kung kaya, ang mga aliping iyon ng mga dayuhan ang naging mabisang kaagapay ng mga dayuhan sa panlilinlang sa mga katutubo at pangangamkam sa mga aria-arian ng mga katutubo.

4. Walang puwang ang katutubong kultura sa naratibo ng kalayaan ng mga dayuhang mapanlinlang at mapangamkam. Walang puwang din sa naratibo ng kalayaan ng mga dayuhan ang sariling pananaw ng katutubo hinggil sa kalayaan. Sapagkat ayon sa naratibo ng mga dayuhan, kasali na rin ang mga naging alipin nila mula sa Visayas, Luzon at Mindanao, ang kalayaan ay ang pagsunod sa dikta ng mga dayuhan.

5.”Kapag lumaya ka na sa kaalipnan mula sa mga demonyo, hindi mo na kailangan ang anumang kayamanan sa mundo. Kaya amin na ang lahat na kayamanan ninyo. Pati na ang kayamanang itinatago ng inyong kababaihan!” ito marahil ang sermon ng mga dayuhang umasta noon na kunwari’y tagapagligtas ng mga katutubo mula sa kampon ng kadiliman.

“Ang ibig sabihin ng kalayaan ay maging dungo ka’t sunudsunuran sa ipag-uutos namin sa inyo!” ito ang aral ng kalayaan ayon sa pamamahayag ng mga dayuhang mapanlinlang at mapangamkam. At sinumang tumuligsa sa kanilang doktrinang ito ay kaagad na hinahatulan ng kamatayan sapagkat walang puwang ang mga paniniwalang “pagano” sa anila’y mapagpalayang Kristiyanismo na daladala ng mga kagaya nilang mapanlinlang at mapangamkam. A, hindi nga lang sila mapanlinlang at mapangamkam, mamamatay-tao rin!

“Ang ibig sabihin ng kalayaan ay hayaan ninyo kaming hukayin ang ginto sa inyong kabundukan, gawing plantasyon ang inyong kapatagan, gawing rantso ang inyong mga parang at kayo’y gawing aming mga utusan,” ayon pa sa mga dayuhang mapanlinlang din, mapangamkam din at mamamatay-tao rin!

6. Ang naratibo ng kalayaan ng mga dayuhang mapanlinlang, mapangamkam at mamamatay-tao ang siya ring naratibo ng kalayaan na minana ng estadong kilala ngayon bilang GRP. Sapagkat ayon sa mga tagaugit ng sinasabing bansang Pilipinas (pangalang ibininyag ng unang dayuhang mapanlinlang at mapangamkam), ang lahat daw mula sa Luzon, Visayas at Mindanao ay awtomatiko na kasali sa bansang Pilipinas. Ito ay kahit pa sa katotohanang ang Mindanao ay hindi kabilang sa mga teritoryong sadyang napanghawakan ng mga Kastila at kung gayon ay iligal ang pagkakasama nito sa pagkakabenta ng Las Islas Filipinas sa bentahan sa Paris. Kung paniniwalaan natin si Jose Rizal sa kanyang anotasyon kay Morga, na ang ibang isla kagaya ng Cebu, Panay, Luzon, Mindoro at iba pang lugar ay hindi totoong napanghawakan ng mga Kastila bilang teritoryo, ay ano pa ang masasabi natin hinggil sa Mindanao kung saan maraming Kastila ang napugutan ng ulo?

7. Subalit dahil ang GRP ay supling ng gobyerno ng mga kolonisador, sadyang ipinagpatuloy nito ang programang hindi natapos ng mga kolonisador. Ligal man o hindi, inangkin nito bilang kabahagi ng kanyang teritoryo ang buong isla ng Mindanao. Marahil ito ay dulot ng katotohanang ang nagpapatakbo ng gobyerno sa maagang yugto ng gobyernong naging GRP (hanggang ngayon pa rin yata) ay mga salinlahi din ng mga dayuhang kolonisador kahit pa marami sa kanila ang nagkaroon na ng dugong Pilipino ng Visayas at Luzon.

8. Sa naratibo ng kalayaan ng mga dayuhang mapanlinlang at mapangamkam, hindi mahalaga kung ano ang mangyayari sa mga katutubo. Sapagkat ang mahalaga sa kanila ay ang kalayaan nila sa paggalugad at pakikinabang sa mga likas yaman ng isla ng Mindanao. Hindi mahalaga sa kanila na magutom ang mga katutubo ng Mindanao. Hindi rin mahalaga sa kanila na mawasak ang kultura ng mga katutubo. Sapagkat ang mahalaga lamang sa kanila ay ang makinabang nang makinabang di bale kung saang lupalop pupulutin ang mga katutubo ng isla.

9. Sa kanilang pagiging abala sa kanilang kalayaang kamkamin ang lahat na kayamanan ng isla, hindi na pinakikinggan ng mga dayuhan ang bersyon ng kalayaan ng mga katutubo. Akala ng mga dayuhan na ang mga katutubo ng Mindanao ay kagaya ng mga naalipin nila na nawalan na ng sariling pagtingin hinggil sa kalayaan. Akala ng mga dayuhang mapanlinlang at mapangamkam na sa kanilang pagpatay sa mga lider ng mga katutubong lumaban sa pagkagahaman ng mga dayuhan ay mawawala sa mga katutubo ang kanilang sariling pananaw hinggil sa kalayaan. Ang akala nila, kagaya ng mga naalipin nila, ang kalayaan ay titingnan ng mga katutubo sa Mindanao bilang pagpasailalim sa mga dayuhan at pagsunod sa naratibo ng kasaysayang itinuturo ng mga dayuhan. Ang akala ng mga dayuhan, sa pamamagitan ng kanilang pagsulat ng “kasaysayan” ng mga katutubo ng Mindanao, mawawala ang orihinal na pagtingin ng mga katutubo hinggil sa kalayaan.

10. Nagkamali sa kanilang akala ang mga dayuhan. Lalong nagkamali rin sa kanilang akala ang mga tagapagmana ng mga dayuhan na siya ngayong naghahari-harian sa isla ng Mindanao. Sapagkat sa naratibo ng kalayaan ng mga katutubo ng Mindanao, ay malinaw pa rin na ibang iba ang kanilang pagtingin sa kalayaan. Sapagkat paano mawawala ang naratibong iyon gayong sa araw-araw ay maliwanag pa sa sikat na ang naratibo ng kalayaang ipinagduduldulan ng mga dayuhan, maputi man o kayumanggi, ay malayong malayo sa kalayaang hanggang ngayon ay naiisip ng mga katutubo?

11. Hindi marahil maintindihan ng mga utak mapanlinlang at mapangamkam na hanggang ngayon, ang pangalan ng maraming mga banuwa, kahit pa anong pagsisikap ng mga dayuhan na baguhin, ay nanatiling malaya sa isip ng mga katutubo. Pinalitan man nila ng Mindanao ang Amin Danaw, ginawa man nilang Malaybalay ang Kimambong, binago man nila ang Kalambagohan/Himologan tungo sa Cagayan de oro, ginawa man nilang Iligan ang Ilian/Ilihan, ginawa man nilang Davao ang Dabaw, ginawa man nilang Zamboanga ang Samboangan, at kahit pa binago nila ang pangalan ng napakaraming mga banuwa, nananatili at mananatili ang pangalang malaya ng mga banuwang ito hangga’t may matitirang katutubo. At ito marahil ang dahilan kung bakit sistematiko na inaalis ang pagkakatutubo ng mga katutubo sa pamamagitan ng mga institusyong panlipunan na hawak ng mga may kaugnayan sa pagkasadlak ng mga katutubo sa kasalukuyang kalagayan.

12. Alam din ng katutubo, kagaya ng kanyang mga ninuno, na ang kalayaan ay ang pag-aari ng mga lupain ng isla at ang kapangyarihang galugarin ito at gamitin sa kanyang kapakinabangan nang hindi nakasisira sa kalikasan. Alam din ng katutubo na ang kalayaan ay ang pamamahala niya sa kanyang sariling mga talugan gamit ang kanyang sariling mga batas. ALam din ng katutubo na ang kalayaan ay ang pagsasabuhay niya ng sariling kultura na pilit winawasak, malay man o hindi, ng mga dayuhan, maputi man o kayumanggi.

13. Kaya paano ipagdiriwang ng katutubo ang araw ng kalayaan na itinakda ng estadong kumitil sa kanyang kalayaan?

14. Sadyang hindi na maitatatwa na kagaya ng mga katutubong yumakap sa Islam, ang mga katutubo ng Mindanao na nagpapatuloy sa daan ng kanilang mga ninuno, ay bansa rin sa loob ng isang bansa. Ang pagkagising bang ito ng mga katutubo ang dahilan kung bakit nabuo ang IPRA? Upang boluntaryong magpasailalim ang mga katutubo sapagkat ang pagkilala sa IPRA ay mangangahulugang pagkilala sa ligalidad ng pag-angkin ng GRP sa mga banuwa ng Mindanao?

15. Ngayong napuno na ng mga dayuhang kayumanggi ang isla ng Mindanao, sadyang isang pambihirang hamon para sa isang katutubo ang ipaliwanag ang kanyang pananaw hinggil sa kalayaan. Subalit dapat mairehistro ng katutubo ang kanyang sariling pagtingin sa kalayaan bago dumating ang panahon na hindi na lamang sa salita niya bibigkasin ang kanyang pananaw sa kalayaan. Sapagkat hindi malayong darating ang araw na hindi na sasapat ang malinaw na mga paliwanag niya hinggil sa kalayaan. Sapagkat sa naratibo ng kalayaan ng mga nangamkam ng kanyang lupain, walang puwang sa lipunang Pilipino ang naratibo ng kalayaan ng mga katutubo ng Mindanao. Kung kaya hindi malayong sa malapit na hinaharap, isasatitik din ng katutubo ang kanyang pananaw sa kalayaan sa paraang siyang tanging kinikilala ng mga dayuhang mapanlinlang at mapangamkam.

1. Makalipas ang mahigit isang dekada mula nang makatuntong ako sa Los Banos, nitong nakaraang Biyernes lamang natuloy ang balak na pumanhik sa National Arts Center sa bundok Makiling. Kasa-kasama ko sa pagpanhik doon ang aking mag-iina.

At dahil may mga kasamang tsikiting, ang balak na umalis ng alas-sais nang umaga ay nauwi sa alas-diyes. (Ganito talaga yata kapag may kasamang mga bata.) Nagpahatid kami ng dyip hanggang sa malaking tarangkahan ng NAC sa may Jamboree. Pumirma kami sa logbook ng guwardya at binigyan kami ng visitors pass. Nang tanungin namin ang guwardya kung anong oras kami makakarating sa paroroonan ay sinabi ng guwardya na hindi niya alam dahil may kasama kaming dalawang bata. Mula doon ay naglakad na kami paahon.

Aba, talagang paahon ang daan. Kaya siguro mahal ang singil ng drayber kapagka nagpahatid hanggang sa NAC. At dahil gustong makatipid, sinubukan nga namin na maglakad na lang paahon. Marahil mahigit isang kilometro na ang nalakad namin nang magpabuhat na ang aking bunso dahil pagod na siya. Ang akin namang kabiyak ay nakikita kong pagod na kaya kinuha ko na sa kanya ang daladala niyang bag na naglalaman ng aming baon. Ang akin lamang panganay ang siglang-sigla pa rin sa paglalakad. Nagpatuloy kami sa paglalakad habang panakanaka akong kumukuha ng litrato sa mga nadadaanan namin. Mga dalawang beses kami nakapagpahinga nang makarinig kami ng ugong ng dyip na tila hirap na hirap sa pag-ahon. Napagpasyahan na namin na sumakay pagdaan ng dyip dahil kahit ako ay tagaktak na ang pawis kahit na maulap at umaambon-ambon. Tiyempo namang naroon na kami sa isang kurba kung saan maaaring tumigil ang dyip pagdaan. Kaya sumakay na nga kami nang dumaan ang dyip na naghahatid noon ng estudyante ng PHSA kasama ang kanyang mga magulang.

Ilang minuto lamang nakarating na kami sa PHSA. Malapit na lang pala iyon sa kung saan kami nadaanan ng dyip. Mula roon ay lumakad na kami papunta sa NAC. Tuwang-tuwa naman ang mga kasama ko habang naririnig ang huni ng mga ibon at habang napagmamasdan ang mga punong nadaraanan namin. Hindi naman nagtagal ay narating namin ang Tanghalang Makiling kung saan namin balak magtayo ng aming tolda.

Matapos mag-usisa sa guwardya kung saan kami maaaring magtayo ng tolda, hindi na kami nag-aksaya ng panahon. Nagugutom na kasi kaming lahat dahil alas-onse y medya na. Itinayo namin ang aming tolda sa lilim ng isang puno at sa kalapit nitong niyog. Kitang-kita mula sa aming pinagkampuhan ang malaking lawa at ang sinasabing lawa ng buwaya. Matapos maihanda ang tolda, inihanda na rin namin ang aming pananghalian. Sarap na sarap naman kami sa aming baon na pritong manok at letsugas na isinasawsaw namin sa tinimpla naming tuna spread na siya ring ginawa naming palaman ng dalang tinapay. Nagdala rin kami ng kaunting ubas na binili ko sa suki namin sa palengke.

Pagkatapos ng pananghalian, nagsipagpahinga na kami habang sinasamyo ang sariwang simoy. Ilang saglit pay naghahabulan na ang dalwang bata paikot-ikot sa aming tolda. Mayamaya lamang ay naghahabulan na sila sa kalapit na damuhan kung saan nabubulabog nila ang magkasintahang nakaupo doon na sa mga oras na iyon ay halatang nagnanais na sila lang ang tao.

Nang sumapit ang alas-dos, napansin ko na ang unti-unting paglapit ng maiitim na ulap. Kaya naman, inimis ko na ang aming told at inimpake ang lahat na gamit. Pumunta kami sa Tanghalang Makiling kung saan naroroon ang isang grupo ng mga kabataang miyembro ng isang relihiyon na nagsasagawa yata ng isang aktibidad. Lalakad na sana kami pababa ng bundok nang mapansin kong masyadong malapit na ang maiitim na ulap. Pinayuhan rin kami ng isang caretaker doon na hintayin na lamang namin ang kanilang serbis na bus kung saan maari kaming makisakay. Kaya hindi na kami tumuloy sa pagbaba. At ilang minuto pa nga matapos naming makausap ang caretaker ay bumuhos na nga ang malakas na ulan.

Matapos ang ulan, nag-ikot-ikot kami sa paligid. Doon ko nabasa nang buo ang plake sa ilalim ng flagpole doon na nagsasalaysay hinggil sa pagkakatatag ng NAC. Sa may di kalayuan naman, may isang dayuhan na kasama ang isang Filipina na seksingseksi at pakuha nang pakuha ng litrato sa kasama niyang dayuhan. Mayamaya pay may nagsidatingan ding mga turistang Pinoy na malamang ay kasama sa isang field trip.

Nang sumapit ang alas-kuwatro, dumating na nga ang serbis na bus ng mga empleyado ng NAC. Malugod naman kaming inalalayan ng guwardya sa Tanghalang Makiling para makasakay. Sa byahe namin pababa, tinantya namin kung gaano kalayo ang aming nalakad mula sa malaking tarangkahan ng NAC sa Jamboree. Aba, malayulayo rin pala ang nalakad namin. Habang nasa bus pay bumuhos namang muli ang ulan. Mabuti na lamang may daladala kaming payong. Pagbaba namin sa harap ng Landbank, nakasakay naman kaagad kami ng dyip pauwi.

Pagdating namin sa bahay, tuwang-tuwa naman ang dalawang bata sa pagkukuwento kung ano ang kanilang mga pinaggagawa doon sa NAC. Matapos maghapunan, kaagad silang nakatulog dahil sa pagod. Tulog na tulog na sila habang sinusulat ko ito.

2. Matagal ko nang binabalak na pumanhik sa NAC. Binata pa nga ako noong una kong maisip na umahon doon. Subalit laging hindi natutuloy ang pagpunta ko roon. Siguro dahil sa isip-isip ko, hindi naman ako salat sa pangangakyat ng bundok. Hindi ko na mabibilang kung ilang beses akong nagparoo’t parito sa iba’t ibang bundok sa kalupaan ng talugan ng Tagoloan. At nakatitiyak ako na mas magaganda ang mga bundok na napuntahan ko na.

Ngayong natuloy na ang aking pag-ahon sa NAC, napagtanto ko na may mga pagkakatulad din ang bundok Makiling sa mga bundok na napuntahan ko na. Kagaya ng mga napasyalan kong bundok, masarap samyuin ang hangin sa Makiling. Masarap din ang pakiramdam ng katawan sa kapagka napupukaw na ang lahat na ugat sa mabilis na sirkulasyon ng dugo sa tuwing pawis na pawis na sa paglalakad. Magandang pagmasdan ang mga paruparo at tutubi na palipadlipad sa ibabaw ng ligaw na mga bulaklak sa tabing daan. Masarap sa mata ang larawan ng malalagong puno. Masayang pakinggan ang huni ng iba’t ibang ibon. Naririnig ko, habang naglalakad kami, ang huni ng mga tamsi, ul-ula at mga alansiyang. Mayroon ding mga gapasgapas. Tawang-tawa naman ang bunso ko nang humuni ako nang kagaya ng sa alimokon.

Habang naglalakad kami paahon, napansin ko rin na malaki ang kaibhan ng Makiling sa mga bundok na napuntahan ko na. Sapagkat sa Makiling, aspaltado ang daan na aming tinatahak. Malayongmalayo ito sa daang putik ng mga bundok na aking napanhik. Laluna ko pang napansin ang malaking kaibhan ng Makiling nang marating na nga namin ang PHSA.

“Aba, ang swerte naman ng mga nagsisipag-aral dito,” wika ko sa aking kabiyak. Sapagkat walang kagaya ng PHSA sa mga bundok na napuntahan ko na. Walang kagaya ng NAC sa mga bundok doon sa amin. Masarap nga malamang na magpakadalubhasa sa anumang larangan ng sining habang nakatira sa kagaya ng PHSA.

Nang mag-ikot-ikot ako sa paligid ng Tanghalang Makiling, napansin ko rin na may isa pang kaibhan ang Makiling sa mga bundok na napuntahan ko na. Sa bandang ibaba lamang ng aming pinagkampuhan, nakita ko ang maraming basura. May mga plastik na bote, plastik na baso, plastik na balot ng tsitserya at iba pa. Sadyang may mga tao talaga na hindi marunong magpahalaga sa kalikasan at ni hindi marunong sumunod sa mga simpleng alituntunin na napakalinaw na nakasulat sa gilid ng kalsada bago pumasok doon. Kasumpasumpang tunay ang mga taong sadyang walang disiplina at bait sa sarili na nagtapon ng mga basurang iyon.

3. Sa kagaya kong naniniwala sa pag-iral ng mga bagay at nilalang na hindi nakikita, isang espiritwal na lugar ang bundok ni Makiling kagaya ng mga bundok na napuntahan ko na. Ramdam ko sa lugar na iyon ang ibang daloy ng enerhiya na nakakapagpasigla sa hininga na dahandahang nanunuot sa bawat hibla ng kalamnan. Ito iyong tipo ng enerhiya na nagbibigay ng kakaibang lakas at tapang sa isang bagani. Ito iyong tipo ng enerhiya na nagbibigay ng kapayapaan at kapanatagan sa loob ng isang baylan. Ito iyong tipo ng enerhiya na nagbibigay ng mga pangitain at malalim na pananaw sa mga bagaybagay.

Ang enerhiyang iyon rin kaya ang nasagap ni Ferdinand E. Marcos nang siya umanoy nagmunimuni roon noong kanyang kabataan? Ang enerhiyang iyon kaya ang nag-udyok sa kanya upang idambana ang sinasabing Mabuti, Tunay, at Maganda?

Ah, mahiligin din pala sa alamat si G. Marcos kung kaya pati ang sarili niyay ninais niyang gawing isang alamat. Ito ang malinaw na mensahe ng plake sa ilalim ng flagpole doon na pumapatungkol sa pagkakatatag ng NAC. Nais niyang maging tagapagtatag ng isang mataas na sibilisasyon. Subalit iyon yata’y sa salita lamang sapagkat tingnan nyo nga naman kung paanong naging bayang lubog sa utang itong ating bansa. Ang singaw ng asupre yata sa Mudspring ang kanyang nalanghap noon at hindi ang enerhiyang nabanggit ko sa unahan.

4. Kitang-kita mula sa NAC ang malaking lawa na tila napuno na ng mga fish cages. Sa palagay ko’y sakal na sakal na ang lawa at hindi na makahinga. Ito marahil ang dahilan kung bakit nagkaroon ng malawakang fish kill kamakailan lamang. Sadyang mahirap turuan ang tao na hindi maaaring ang kanyang kapakanan lamang ang dapat niyang isaalang-alang.

Sadya nga kayang pansariling kabutihan lamang ang iniisip ng tao? Ah, malamang hindi niya ito titingnan na ganoon. Sasabihin ng tao na ito ay sa ngalan ng pag-unlad. Ah, sa ngalan ng pag-unlad pinupuno nila ng fish cages ang lawa. Sa ngalan ng pag-unlad, tinatapunan nang tinatapunan ng dumi mula sa kabahayan at mga pabrika ang naghihingalong lawa.

Nitong bago lamang, nabasa ko ang balita na ginagamit na naman ang ngalan ng pag-unlad. Sa ngalan ng pag-unlad, handa na raw ang Los Banos sa pagpasok ng malalaking negosyo. Marami raw ang magkakaroon ng trabaho. Lalaki raw ang kita ng mga lokal na negosyo. Lalaki raw ang kita ng pamahalaang-lungsod. At kung anu-ano pang kabutihan.

Subalit alam nating hindi babanggitin sa ngalan ng pag-unlad ang pagputol sa mga puno (gaya ng ginawa ng SM sa Baguio). Malamang iiwasan nilang banggitin na kaakibat ng pag-unlad ang paglobo ng populasyon. At hindi malayong unti-unting makakalbo ang Makiling kasabay ng pagdami ng tao. At malamang hindi rin babanggitin na sa pagpasok ng malalaking negosyo, maraming maliliit na negosyong lokal ang masasagasaan. Tiyak hindi rin mababanggit na kasabay din ng sinasabing pag-unlad ang pagtaas ng kriminalidad (senyales na yata nito ang mga nakaraang kaso ng panggagahasa’t pagpatay). At hindi rin mababanggit na sa pagpasok ng malalaking negosyo, magbabago ang takbo ng buhay. Sa malamang mawawala na ang kahit papano’y tahimik na buhay-probinsyang pakiramdam sa Los Banos.

“At sino ka para kwestyunin ang banal na ngalan ng pag-unlad?” ito marahil ang magiging tanong na ibabato sa kagaya kong may mga agam-agam sa sinasabing pag-unlad.

Ah, kailan matututo ang tao hinggil sa diwa ng tunay na pag-unlad? Kailan matatanggap ng tao na hindi salapi ni ginto ang sukatan ng tunay na pag-unlad?

Sadyang hanggang ngayon, hindi pa rin yata tumatalab ang wika ng Daking Guro na ang tao’y hindi nabubuhay sa tinapay lamang.

“Hoy! Ereheng pagano, wag kang magmarunong dahil may basbas sa taas itong plano namin!” marahil iyon naman ang isasagot nila. Iilan na lamang yata talaga ang naniniwala ngayon na hindi panginoon ang mga nakaupo sa trono ng pinansya at pulitika. Sa bagay, hindi na ito dapat ipagtataka ngayong mas marami na ang nagsisimba araw-araw sa mga mall at iba pang bahay-kalakal.

5. Ang bawat pag-akyat sa bundok ay paghahagilap ng landas sa pangarap na pag-angat sa buhay materyal man o buhay espiritwal. Dapat lamang maunawaan na bilang tao, dapat magkaagapay ang espiritwal at materyal na landas. Ito ay kung naniniwala ka na ang tunay na pag-unlad ay hindi lamang nasusukat sa makamundong kayamanan. Ito ay kung naniniwala ka na ang tao sa katotohanan ay isang espiritwal na nilalang at ang kanyang katawang materyal ay damit lamang na kanyang kusang huhubarin pagsapit ng panahong handa na siyang sumulong sa mas mataas na antas ng pag-iral.

Anijun Mudan-udan
Limang Kabilugan Makalipas ang Bagong Taon
Apat na bilyong taon bago magsanib ang Milky Way at Andromeda
Sa paanan ni Makiling, bayan ni Paciano Rizal, Lalawigan ng malaking lawa

1. Sa payak na pakahulugan, ang pakikipagkapwa ay ang paraan ng pakikisalamuha sa ibang tao (at sa ibang nilalang). Ang batayan nito ay mag-iiba lamang ayon sa mga paniniwala at mga saloobin ng isang indibidwal na hinubog ng mga institusyong panlipunan.

2. Isang karaniwang bagay lamang para sa isang normal na tao ang pakikipagkapwa. Ito marahil ang dahilan kung bakit hindi ito pinag-iisipan pa ng maraming tao sa mundong ibabaw.

3. Hindi alam ng karamihan na ang halaga ng pag-iral sa mundong ibabaw ay nakasalalay lamang sa kanilang pakikipagkapwa. Ang buong akala ng marami, ang yaman, dangal at talino ang sukatan ng halaga ng pag-iral kung kaya mas pinahahalagahan nila ang pagkamit sa mga ganoong bagay.

4. Ang mabuting pakikipagkapwa ay iyong pakikisalamuha sa ibang tao nang may buong paggalang at walang halong pagkukunwari. Ang akala ng iba, kapag mahusay sa pakikipagplastikan (gaya nang sa ginagawa ng maraming pulitiko) ay mabuting pakikipagkapwa na.

5. Ang pakikipagkapwa ay nagkakaroon ng iba’t ibang anggulo para sa iba’t ibang tao. Hinahati din ito ng marami sa iba’t ibang kategorya at antas. Hindi malay ang marami sa atin na ang mga bagay na gaya ng pakikipagkaibigan, ugnayan ng magkakapamilya, relasyon ng mag-asawa, ugnayan ng magkakatrabaho, pakikitungo sa mga pulubi, pakikisalamuha sa mga kaklase, pakikitungo sa mga kalaro at iba pang uri ng relasyon ay iba’t ibang mukha lamang ng pakikipagkapwa.

6. Naniniwala ako na ang paghubog sa pakikipagkapwa ng tao ang malaking dahilan ng pag-iral ng tao sa mundong ibabaw. Ito marahil ang dahilan kung bakit may iba’t ibang mukha ang pakikipagkapwa. Nais marahil ng Dakilang Tagapaglikha (kung ibabatay sa pananaw panrelihiyon) na matuklasan ng tao na siya bilang indibidwal ay hindi kaiba sa tao bilang isang kolektibong nilalang.

7. Sa ganang akin, ang mabuting pakikipagkapwa ay nakaugat sa malalim na pag-unawa sa kapwa tao at tauspusong pagsisikap na maitransporma ang pag-unawang iyon sa pakikitungo na makakapag-ambag sa pag-unlad ng kapwa tao. Kung gayon, ayon sa pananaw kong ito, isang espiritwal na bagay ang pakikipagkapwa at hindi lamang payak na usapin ng inter-aksyon sa ibang tao.

8. Naniniwala ako na sadyang espiritwal na bagay nga ang pakikipagkapwa. Ito marahil ang dahilan kung bakit may mga uri ng pakikipagkapwa na itinuturing natin bilang banal. Ito rin marahil ang esensya ng tinuran ng Dakilang Guro ng sangkatauhan na dapat “Mahalin mo ang iyong kapwa kagaya nang sa pagmamahal mo sa iyong sarili”.

9. Sa tahanan unang nahuhubog ang karanasan sa pakikipagkapwa. Napakahalagang tungkulin kung gayon ang pagiging isang magulang at isang napakahalagang institusyon kung gayon ang pamilya.

Ang ugnayan sa loob ng isang pamilya ang unang batayan ng isang tao kung ano ang mabuti (o hindi mabuting) pakikipagkapwa. Madalas ang mga magulang ang nagtuturo nito (lantaran man o hindi) sa pamamagitan ng kanilang mga kilos, paraan ng pananalita at paraan ng pakikitungo sa mga anak, ibang kapamilya at sa ibang tao.

Marahil ang katagang “ang tahanan ang unang paaralan ng bata at ang mga magulang ang unang guro” ay tumutukoy talaga sa “pag-aaral” sa konteksto ng pag-aaral sa pakikipagkapwa. Sa ngayon kasi, mas binibigyang-diin ng maraming magulang ang usapin ng pag-aaral sa konteksto ng akademikong pakahulugan nito.

10. Sa pagitan ng mag-asawa (na itinuturing na banal ang pagkakabuo), sadyang isang mahalagang bagay ang mabuting pakikipagkapwa. Sa tingin ko, sa panahon natin ngayon, marami ang sumasablay pagdating dito. Malamang dulot ito ng kakulangan ng pag-unawa at pagtanggap sa pagiging banal ng relasyong mag-asawa. At marahil nagiging balakid sa pag-unawa nito ang pagiging abala ng karamihan sa trabaho (o pagiging abala sa bisyo para sa iba).

Siyempre pa, malaking hadlang din sa pag-unawa kapagka ang dahilan ng pag-aasawa ay sadyang hindi ayon sa pakikipagkapwang ibinunga ng pag-ibig kundi iyong ibinunga lamang ng paghahangad ng mga bagay na materyal at makamundo.

11. Sa pagitan ng anak at magulang, nararapat ding may maayos na pakikipagkapwa. Ang mabuting pakikipagkapwa ng magulang sa anak marahil ang siyang pinakamalaking bagay na maaaring maipamana niya. At marahil ang mabuting pakikipagkapwa ng anak sa kanyang magulang ang siyang pinakamasayang alaala na maaari niyang maipabaon sa kanyang mga magulang.

12. Sa ugnayan ng mga magkakaibigan, ang mabuting pakikipagkapwa ang siyang batayan ng mga pagkakaibigang tumatagal at lalong nagiging makulay sa pagdaan ng panahon. At sa pagkakaibigang ganito, ang mabuting pakikipagkapwa ay hindi lamang nagmumula sa isang panig kundi sa lahat ng panig na kasangkot.

13. Sa panahon natin ngayon, bibihira na lamang makasalamuha ang mga taong may tunay na mabuting pakikipagkapwa. Kadalasan kasi, ang pakikipagkapwa ngayon ay natatabingan ng mga birang at pagbabalatkayo. Ang kadalasang makakadaupang-palad mo ngayon sa pakikipagkapwa ay ang mga pagkukunwari ng ibang tao at hindi ang mga tunay nilang saloobin. Tila ba ang marami ay natatakot na ipakita ang tunay nilang mukha nang walang kahit katiting na pagkukunwari.

14. Anumang kategorya at antas ng pakikisalamuha sa ibang tao, nararapat sikapin ng isang tao na maisagawa ang mabuting pakikipagkapwa. Dapat maunawaan ng tao na ang mabuting pakikipagkapwa ang daan tungo sa kanyang pag-unlad bilang tao sa mundong ito. Dapat tanggapin ng tao na ang mabuting pakikipagkapwa ang pangunahing esensya ng kanyang pag-iral sa mundong ito sapagkat ang tao bilang indibidwal ay hindi kaiba sa tao bilang kolektibong nilalang.

15. Ang mabuting pakikipagkapwa ay hindi isinasagawa upang mapuri ng iba. At lalong hindi isinasagawa ang mabuting pakikipagkapwa upang makatanggap ng gantimpala o anumang biyaya.

16. Sa lumang mga aral ng sangkatauhan, may apat na mga utos tungo sa mabuting pakikipagkapwa.
a. Pakainin ang mga nagugutom b. Painumin ang mga nauuhaw c. Damitan ang walang damit. d. Ilibing ang patay.

Tila napakapayak lamang ang mga utos na ito. Subalit alam nating lahat na malamang, iilan lamang sa ating mundo ngayon ang nagampanan ang mga tungkuling ito nang buong puso.

17. Susi sa mabuting pakikipagkapwa ang pagnanais na maging mabuti sa kapwa. Madalas, sa ating pakikipagkapwa, nais nating maging mabuti muna sa atin ang ibang tao bago tayo maging mabuti sa kanila. O kaya naman para sa ibang tao na nag-aakalang sila ang sentro ng mundo, dapat ang lahat ay maging mabuti sa kanila kahit na ano pa ang gawin nila. May mga tao naman na dahil sa kanilang disbentaheng kalagayan, iniisip na nila na obligasyon ng ibang tao na maging mabuti sa kanila. Mayroon namang iba na dahil sa kanilang bentaheng kalagayan, iniisip nila na karapatan nila na maging mabuti lamang sa piling mga pagkakataon at sa mga tao lamang na malapit sa kanila.

18. Ang mabuting pakikipagkapwa ang isa sa mga pangunahing aral na binigyang diin ng mga Dakilang Guro ng sangkatauhan.

19. Isang malaking kabalintunaan na habang umuunlad ang teknolohiyang may kinalaman sa transportasyon at komunikasyon, ay lalo yatang hindi na marunong sa mabuting pakikipagkapwa ang maraming tao.

20. Sa unang tatlong dekada ko sa mundong ibabaw (kung sakaling ito man ang una kong pag-iral sa mundong ito), marahil hindi pa rin lubos ang aking pagkaunawa hinggil sa tunay na diwa ng pakikipagkapwa. Subalit umaasa ako na sa pamamagitan ng mga kagaya nitong paghahakahaka ay unti-unting akong mahubog tungo sa pagiging isang mabuting kapwa sa lahat nang walang pagtatangi sa kulay, lahi, kalagayan, kasarian at paniniwala ng iba.

Anijun Mudan-udan
Habang umiinom ng mahiwagang salabat na tinimpla ng aking Gagawen
Apat na araw bago ang kaarawan ni Ang Nagliliwanag

Mga Palapalagay atbp Hinggil sa Dagling Baha sa Cagayan de Oro at Iligan

1. Marami ngayon ang nagtatanong kung bakit nangyari ang dagling pagbaha sa Cagayan de Oro at Iligan. At simple lamang ang sagot dito – dahil walang mga puno na pipigil sa tubig.

At bakit walang mga puno? Simpleng muli ang sagot – dahil pinagpuputol ang mga puno.

Bakit pinagpuputol ang mga puno? Dito may iba’t ibang anggulo ang mga sagot subalit kung susumahin ay parepareho lamang.

Katwiran ng mga may-ari ng kompanya sa pagtotroso – para makatulong sa ekonomiya. Malaki ang kikitain ng pamahalaan sa mga buwis na ibabayad nila at makapagbibigay pa ng hanapbuhay sa mga tao. Mabubuksan pa anila ang iba’t ibang lugar sa pamamagitan ng paggawa ng mga daan kung kaya hindi maiiwang nakatiwangwang ang mga lupa.

Katwiran ng mga may-ari ng plantasyon – para makatulong sa ekonomiya. Malaki ang kikitain ng pamahalaan sa mga buwis na ibabayad nila. Mabibigyan pa ng hanapbuhay ang maraming tao. At magagamit ang mga lupang nakatiwangwang at nagiging gubatan lamang.

Katwiran nito lamang ng mga may-ari ng mga subdibisyon – para makatulong sa ekonomiya. Malaki ang buwis na kikitain ng pamahalaan sa mga buwis na ibabayad nila. Mabibigyan pa ng hanapbuhay ang kagaya ng mga karpintero at mason. Makakatulong pa umano sila sa suliranin sa pabahay.

Katwiran ng mga may-ari ng kompanya ng pagmimina – para makatulong sa ekonomiya. Malaki ang kikitain ng pamahalaan sa mga buwis na ibabayad nila. Mabibigyan pa daw ng hanapbuhay ang mga tao. At mapagkakakitaan ang mineral na nakaimbak lamang sa ilalim ng lupa.

Katwiran ng mga maliliit na magtotroso na binansagang mga iligal na magtotroso (dahil ang malalakihan lamang ang ligal?), upang may ipalamon sa pamilya. Magkakaroon pa umano sila ng hanapbuhay kaysa sa maging mga magnanakaw, tulisan o di kaya’y pulubi.

2. Lahat na kasangkot sa pagpuputol ng mga puno ay makatwiran sa kanilang sariling pananaw. Silang lahat ay namamarali na ang kanilang ginagawa ay para sa kabutihan ng nakararami.

Subalit ang kalikasan ay bulag sa ganoong uri ng pagdadahilan. Sa lohika ng kalikasan, simple lamang ang mga bagay. Kapag pinagpuputol ang maraming puno, hahayaan ng kalikasan na magkaroon ng mga pagbaha.

Hindi kinokonsidera ng kalikasan kung malaki ang kinita na buwis ng pamahalaan. Hindi alintana ng kalikasan kung marami ang nagkaroon ng trabaho. Hindi rin kinokonsidera ng kalikasan kung naiwasang maging magnanakaw, tulisan o di kaya’y pulubi ng ibang tao.

3. Ngayong nagkakatanungan kung sino ang dapat na sisihin sa pagbaha, marami kaagad ang nakaturo sa mga iligal na magtotroso. Hindi yata maunawaan ng ibang tao ang simpleng lohika ng kalikasan na maging ligal man o iligal ang pagtotroso o pagpuputol ng puno ay pareho lamang itong magbubunga ng baha.

Syempre, iwas pusoy ngayon ang mga kompanya ng pagtotroso na malawakang namutol ng puno noon sa mga karatig lalawigan kung saan nagmumula ang katubigan na rumagasa papunta sa Cagayan de Oro at Iligan. Sa malamang ang mga may-ari ng mga kompanyang iyon ay nasa ibang bansa na ngayon upang magpakasaya sa kayamanang naipundar ng kanilang pagtotroso.

Iwas pusoy din malamang ang mga may-ari ng malalaking subdibisyon sa paligid ng mga lungsod na nabanggit. Gayundin din ang mga may-ari ng minahan (maliliit man o malalaki). Malamang ay mangingibang-bansa din sila upang hindi mapagdiskitahan.

Iwas pusoy din malamang ang mga may-ari ng malalaking plantasyon sa mga karatig lalawigan. Marahil ikakatwiran nila na matagal na silang may plantasyon at ngayon lang naman nangyari ang ganoong pagbaha. Ang hindi nila aaminin ay ang katotohanang kahit ang paanan ng kabundukan ng Kitanglad ay kanila nang binabalatan upang pagtamnan.

Ang hindi lamang makakaiwas pusoy ay ang maliliit na mga magtotroso dahil wala silang tagapagsalita na magtatanggol sa kanila sa midya. At dahil hindi kumikita ng buwis ang pamahalaan mula sa kanila.

4. Sadyang nakapanlulumo ang nangyaring trahedya sa Cagayan de Oro at Iligan. Sa mga may napinsalang ari-arian at sa mga nawalan ng mahal sa buhay, malamang hindi nila mailarawan ang saklap ng kanilang sinapit. At para sa iba, ito ay pinagmumulan ng galit na hindi rin malaman kung kanino itutuon kung kaya nagtatanong sila kung sino ang dapat managot. Ito marahil ang dahilan kung bakit mabilis ang mga daliri ng iba na ituro ang iligal na mga magtotroso. Ayaw malamang ng ibang may pananagutan na sila ang mapagbuntunan ng sisi at galit ng taumbayan.

5. Ngunit katulad ng nauna nang mga trahedyang kagaya nito, madali lamang itong masasapawan ng ibang isyu sa susunod na mga araw. Kapag may bagong pagkakaabalan na ang masmidya, mawawala na ito sa pangunahing mga usapin. At katulad ng mga naunang trahedya, tanging ang mga naging direktang biktima na lamang ang makakaalala nito.

A, sadyang napakarupok ng alaala ng bayang ito. Pinatunayan na ito ng mga trahedyang kagaya ng pagguho noon sa Cherry Hills Subdivision, ng pagbaha noong bagyong Ondoy at Milenyo, mga malawakang pagguho noon sa Quezon at iba pang nasa paanan ng Sierra Madre, mga pagguho sa Benguet, dagling baha sa Ormoc at marami pang iba na nilimot na ng marami.

Ang pinakamalungkot sa lahat ay hanggang ngayon hindi pa rin tumatalab sa isip ng marami ang aral na nais iparating ng mga trahedyang ito. Na dapat nating pangalagaan ang kalikasan upang alagaan tayo nito. Na dapat magtanim ng puno, magtanim ng mga puno, magtanim ng maraming puno!

6. Hindi kailangan ang pamahalaan upang maunawaan natin na kailangan magtanim tayo ng puno at lalong hindi kailangan ang pamahalaan upang maisagawa natin ito. Bagaman ang pamahalaan, bilang resulta ng ating kolektibong ekspresyon, ay nararapat talaga na mangunguna sa pagtitiyak ng kaligtasan ng kanyang mamamayan.

Hindi rin natin kailangan pa ng marami pang trahedyang kagaya ng nangyari sa Cagayan de oro at Iligan upang maunawaan na dapat ngayon mismo ay magsasagawa tayo ng pagtatanim ng mga puno.

Hindi rin natin kailangan pa ng bagong trahedya upang maunawaan na dapat kontrolin ang pagpapalawak ng mga plantasyon at kung maaari ay kumpiskahin ang mga lupain nila na nararapat sana ay bahagi ng gubat o nararapat na pagtamnan lamang ng mga puno at gawing gubat muli.

Hindi rin natin kailangan pa ng mas malakas na pagbaha upang mapagtanto na nararapat itigil nang tuluyan ang anumang uri ng pagtotroso. At hindi natin kailangan pa dito ng depinisyon kung ano ang ligal at iligal.

Hindi na rin natin kailangan pa na magkaroon ng malawakang pagkasira sa ari-arian at pagkalagas ng buhay upang maisip na dapat itigil ang lahat na uri ng pagmimina sapagkat nakakasira ito sa kalikasan.

7. A, simple lamang talaga ang lohika ng kalikasan. Subalit dahil ang lohika ng tao ay nakasalalay sa sinasabi niyang pag-unlad, mauudyukan pa rin ang pamahalaan ng tao na payagan ang pagtotroso, pagmimina, pagtatayo ng subdibisyon sa kahit saan, pagpapalawak sa mga plantasyon dahil magbibigay ito sa kanya ng limpaklimpak na buwis. At syempre pa, dahil sa mga aktibidad na ito ng tao, may iilang tao na magkakamal ng limpaklimpak na kayamanan.

A, simple lamang ang lohika ng kalikasan subalit ang lohika ng tao ay kabaligtaran. Sapagkat ang tao ay hindi nag-iisip ng kabutihan ng tao bilang kolektibong katawan kundi ng kanyang kabutihan bilang indibidwal.

A, simple lamang ang lohika ng kalikasan subalit ang tao ay nagmamaangmaangan na hindi niya ito maintindihan upang matugunan ang kanyang hindi masawatang kaganiran sa mga bagay na materyal.

8. Sa katutubong mga paniniwala ng mga Higaonon, sadyang nararapat na iginagalang ang kalikasan. Kabilang sa paggalang na ito ang pangangalaga sa kalikasan upang masiguro na ang lahat na tao ay mabibigyan nito ng biyaya. Tinitingnan ito bilang isang kolektibong pananagutan ng pamayanan at kung gayon, walang sinuman ang maaaring magsagawa ng mga bagay na makakasira sa kalikasan sapagkat ang kapakanan ng nakararami ang nakataya.

Kung babalikan natin ang kasaysayan, bago pa maghariharian ang mga Kastila noon at mga kampon nila sa Hilagang Mindanao, ang mga banuwang kagaya ng Cagayan de oro at Iligan ay mga banuwang saklaw sa mga teritoryo ng mga Higaonon. Subalit magmula noong panahong makarating ang mga Kastila at mga kampon nila, kasama na ang sumunod pang mga mang-aagaw ng lupain, naitaboy mula sa mga banuwang ito ang mga Higaonon.

A, sa ngalan ng pag-unlad at sibilisasyon ay itinaboy ng mga dayuhan, mapuputi man o kayumanggi ang mga ninuno kong libu-libong taon nang naging tagapangalaga ng kagubatan ng Mindanao. At kami na kanilang mga inapo ay matatagpuan na lamang ngayon na nakakalat sa kung saan-sang lupain o kung hindi man ay sa kung saang sulok sa kabundukan ng Mindanao.

A, sa ngalan ng pag-unlad at sibilisasyon din pinagpapatay ang mga nauna sa akin na lider Higaonon sapagkat ayaw nilang papasukin ang mga kompanya ng pagtotroso at mga plantasyon sa kanilang mga lupain!

A, sa ngalan ng pag-unlad at sibilisasyon din pinagpapatay ang mga lider Higaonon na nagtanggol sa kanilang mga lupain sa pangangamkam ng mga dayuhan mapuputi man o kayumanggi.

A, sa ngalan ng pag-unlad at sibilisasyon din pinagpuputol ang mga puno.

A, sa ngalan ng pag-unlad at sibilisasyon tila pareho ang naging kapalaran ng mga Higaonon at ng mga puno. Hindi talaga magiging magkalayo ang kapalaran ng tagapangalaga at ang kanyang inaalagaan sapagkat tanggap nila na sila ay iisa.

Anijun Mudan-udan
Tagkabantuwa su sakuru hi Dalanong, Pito aldaw maipes su kagsagad hi kayamat ta aldaw

Ang Pag-asa ni Maypag-asa o Kung Paano Babasahin ng Isang Katutubo si Andres Bonifacio

1. Sa murang isipan ko noon ay hindi ko maisiksik kung papaano naghatid ng pag-asa ang taong mas kilala ng maraming bata bilang taong nakatayo na may hawak na itak na handang ipanghalibas at parang sumisigaw. Matagal na panahon din ang lumipas bago ko nalaman ang tunay na kahalagahan niya sa kasaysayan ng bansang pinangalanang Las Islas Felipinas ng mga banyaga (ang pagkagamit rito ng salitang banyaga ay yaong sa nais ipakahulugan nito sa Cebuano – masasamang tao) mula sa peninsula ng Iberia na naghasik ng lagim (kaligtasan daw sabi ng mga prayle) sa mga bayan bayan (dahil wala pang sambayanan noon sapagkat hindi pa iisa bilang bayan ang buong kapuluan) ng bansang hanggang ngayo’y tinatawag sa pangalang kolonyal nito na Pilipinas.

2. Sa malamang ang yugto ng pagkasakop ng mga Kastila sa iilang sentrong bayan noon ng kapuluan (kahit ang taong binaril sa Bagumbayan dahil sa pagiging Filibustero ay nagsabi na limitado lamang ang saklaw ng kapangyarihan noon ng mga Espanyol) ay tiningnan noon ng mga mamamayang nasakop (hindi pa Pilipino dahil sa panahong iyon pa lamang binubuo ang konsepto ng pagiging Pilipino [Filipino na ito ngayon]) bilang panahon ng kawalang pag-asa. Ito marahil ang dahilan kung bakit pinili ni Andres Bonifacio ang sagisag panulat na Maypag-asa. Sapagkat sa yugtong iyon ng kanilang kawalang pag-asa ay ninais niyang maghatid ng pag-asa sa kanyang mga kababayang tinawag niyang lahat bilang mga Tagalog (malamang wala pa silang sensus noon at mga pag-aaral kung anu-ano ang mga pangkat-etniko sa bansa o kung mayroon man ay hindi nila ito mababasa dahil nasa kamay ito ng mga prayleng Espanyol).

3. At sadyang pag-asa nga ang hatid na diwa ni Maypag-asa sa kanyang mga kababayan sa Luzon. (Dapat maging malinaw na sa Luzon lamang halos ito at hindi sa buong kapuluan. Sa ibang pulo gaya ng Mindanao, binura na sa kasaysayan ang pangalan ng mga taong naghatid ng pag-asa doon [Dahil hindi pa nasusulat ang totoong kasaysayan ng mga pulo na gaya ng Mindanao sapagkat ang sinasabing kasaysayan sa maraming aklat ay walang saysay sa mga kagaya kong katutubo dahil ang nakasulat lamang doon ay kung ano ang mga nangyari sa mga taong nangamkam ng aming mga lupain at kung paano sila nakinabang sa mga likas-yaman na libu-libong taong iningatan ng aming mga kanununuan.]).

Ang hahaba at ang dami ng mga kurukuro ko ano? Ngunit dapat talaga ganyan para maging malinaw ang konteksto ng buong artikulong ito (kung matatawag man itong artikulo).

4. Sadyang kahangahanga ang ipinamalas ni Maypag-asa sa pagbibigay pag-asa sa kanyang mga kababayan partikular sa Luzon. Sa kanyang pangunguna at pamumuno naging malakas na pwersa ang kilusang kilala natin ngayon bilang Katipunan o KKK. Sa loob ng ilang panahon, natutunang umangkop ng Katipunan sa mga kahirapang nakinita na noon ng taong binaril sa Bagumbayan na nagpayo laban sa tahasang paghihimagsik na isinulong ni Maypag-asa.

(Kung hindi mo alam kung sino ang binaril sa Bagumbayan, malamang
a.) bagsak ka sa Sibika/Makabayan/Hekasi
b.) hindi ka tagarito at nagpapanggap lamang na Filipino
c.) Filipino ka pero ayaw mo
d.) walang halaga sa iyo ang mga taong namatay upang sa panahong kagaya ngayon ay malaya kang makapagbasa ng
ganito )

5. Kagaya ng mga ninuno kong bagani, matapang din at mapamaraan si Maypag-asa at ang kanyang mga kasamahan. Kung ang taong binaril sa Bagumbayan ay nag-alala sa kahandaan ng kanyang mga kababayan sa pakikidigma, si Maypag-asa ay hindi naabala sa ganoong isipin. Bagkus, gamit ang pag-asang malamang ay naramdaman niya, tiniyak niyang maging handa ang kanyang mga kababayan sa pakikidigma. At ang siniguro niyang maging handa ay ang isipan ng kanyang mga kababayan. Marahil naisip niya na kahit pa tama ang mga pagpapalagay ng taong sa kalauna’y binaril sa Bagumbayan, hindi ibig sabihin na walang magagawa upang maigpawan ang mga balakid na kakaharapin. At iyon ay dahil naniniwala siya na may pag-asa pa at ang pag- asang iyon ay mabibigyan lamang ng malinaw na mukha kung may kikilos para bigyang pag-asa ang iba.

6. Ngunit tila sadyang batas yata ng kalikasan na kung may nagdadala ng pag-asa, mayroon namang ang misyon yata ay sugbahan ang pag-asa. At ano pa nga ba ang maaaring pagsasalarawan sa mga taong hayok sa kapangyarihan (at sa kayamanan malamang!) na nagpapatay at pumatay kay Maypag-asa (at sa kapatid niya)?

Sa malamang ay tigib sa panggigipuspos ang puso ng mga taong naniwala at sumunod kay Maypag-asa nang malamang ang taong naghatid sa kanila ng pag-asa ay pinatay mismo ng mga taong nagsasabing kaanib sila sa kilusang kanyang itinatag. Kaya hindi nakapagtataka na bagaman mga “nakapag-aral daw” at mga mahuhusay na “abugado” ang iba sa lideratong pumalit kay Maypag-asa, naging bigo ang kilusan.

Ay, ang mga taong inuuod ang kaluluwa sa paghahangad ng materyal na kayamanan ay sadyang hindi makakapaghatid ng pag- asang maghahatid ng kalayaan. At mababasa pa rin hanggang ngayon sa kasaysayan na kapalit ang ilang daang libong piso ay isinuko ng mga taksil na lider ang laban.

At may gana pa ang ibang sumulat ng kasaysayan na isama ang mga pangalan ng mga taksil bilang mga bayani ng lahing ito? Sinuman sila na gumawa nang ganito ay marahil:

a. hindi alam ang kaibhan ng dumi sa kanin
b. banyaga na nagnanais magmukhang kakatwa ang bansang ito
c. amuyong ng banyaga na dolyar (oops clue yata ito) lang at “prestihiyo” ang kapalit
d. kunwari sinapian ng espiritu ng pagsisinungaling kapalit ang kayamanan at paninirahan sa ibang bansa lalo na
iyong may niyebe dahil sobrang nauto na doon lamang siya mabibigyan ng regalo ni Santa Claus sa bansang may
niyebe

7. Ang pag-asang isinulong ni Maypag-asa ay nagpasalinsalin na rin sa paglipas ng panahon. Nariyang mapunta ito sa mga kilusan ng mga magsasaka na nagnais magkaroon ng sariling lupa. Nariyang magbanyuhay ito sa mga kilusang manggagawa. Nariyang mapasalin ito sa mga kabataang umuugat sa mga dakilang anak ng bayang gaya mismo ni Maypag-asa.

Ngunit mayroon ding mga namamarali na minana nila ang pag-asang iyon samantalang ang kanila palang minana ay yaong sa mga nagpapatay at pumatay kay Maypag-asa.

8. Ang pag-asang isinulong ni Maypag-asa ay hindi kaiba sa pag-asang kailanman ay hindi lumisan sa puso ng mga ninuno kong bagani at baylan na nagtanggol sa aming mga lupain laban sa mga banyaga (mapuputi man o kayumanggi din).

Ang pag-asang pinanghawakan noon ni Maypag-asa ay hindi rin marahil kaiba sa pag-asang pinanghahawakan din ngayon ng mga kagaya kong katutubo na nagnanais ituwid ang malaking pagmamali (sapagkat sinadya!) sa kasaysayan.

Marahil ang tapang na hatid ng pag-asang isinulong ni Maypag-asa ay hindi rin kaiba sa tapang na hatid ng pag-asang minana ko sa aking mga ninuno sa kanilang paninindigan laban sa sinumang mga banyaga na nagnais mapugutan ng ulo, matuhog ng sibat at/o maging kilawin ng talabusaw ang atay at puso.

Hiay! Managkawad ka su lisen hi Buuy Maliga! Lumagunhat ka su kawanan hi Agyu! Manautsaut ka su gibang hi Aniyun Minayun Anlaw!

Anijun Mudan-udan
Isang siklo ng buwan bago ang kaarawan ni Ang Nagliliwanag,
Panahong malapit nang mabasa ang Mga Antoka hu Balagbat